Hieronymi Cardani Mediolanensis medici in Ptolemaei librorum De iudiciis astrorum commentaria, Prooemium

Semper mos ille viguit, ut qui imperitissimus esset, bonis omnibus artibus malediceret et ut quisque procaci esset lingua ita in bonos convitia effunderet assuetus inret rudes, pietatis specie, quasi vel Christianus vel vir bonus constet verbis non fide ac operibus contentionum semina spargere. Adeoque vitium hoc quorundam invaluit, veniam dent verbis qui syncerius de studio hoc sentiunt, eos enim non perstringo, ut relictis omnibus liberalibus disciplinis ad concertationes solum se transtulerint et typographorum quoque aliqua pars iam pro bonis authoribus et utilibus libris nugas et disputationes inanes imprimant. Quasi coeleste regnum non optime in fide facientibus sed subtilius novum aliquod aenigma proponentibus debeatur, quamobrem cum olim multi, gloriam ex maledicto quam eruditione comparare non poterant quaerentes sacrae huic disciplinae inter caeteras ut splendidissimae bellum intentassent novissime quidam procaciori lingua nescio an stultius, an imperitius impudentius an inconstantius adversus illam prophano eo ore quo tanta mentiuntur debachati sunt. Viri quidem ut uno verbo illos describam in re non bene perspecta imperitissimi indeque iudices iniquissimi in caeteris audacissimi et petulantissimi. Nec plus novis quam antiquis institutis aut amicis quam inimicis conformes aut fidi, horum quandoque puduit et piguit Erasmum Roterodamum, sed hos errores non secus ac robusta corpora malam victus rationem diutius non sine noxa ferum. Verum quanto serius haec punientur eo acerbius si quidem ut Valerius Maximus dicebat tarditatem supplicii Deus gravitate compensat. Itaque nisi hac una responsione omnem calumniam huius artis excindere me posse vidissem nihil respondendum duxissem. Quod his velut canibus ad vomitum reditus semper pateat, cum non minus eis sit otii quam mihi negotii, verum cum videam hanc calumniam etiam in posterum a me rescindi atque extirpari possse. Utile existimavi calumniatoribus his simul os impurum occludere et multorum mentes ab erroribus liberare ac etiam coelestem et divinam hanc artem clarius illustrare. Itaque quae ad ipsius irritam eversionem vanissime obiiciunt omnia tandem ad tria capita rediguntur, quorum primum est quod ars vera non sit. Secundum quod a religione damnata sit, tertium quod a civilibus legibus explodatur, constat enim hanc esse sententiam omnium neque plura posse obiici neque excogitari. Ergo ut ad primum deveniam exemplis omnibus et historiis quarum infinitus numerus esset pro nobis omissis et quod eadem ratio sit totius et partis, in quo illorum etiam stultiam et inconstantiam non satis demirari queo qui dum reprobare nituntur manifestissime approbant, unica ratione satisfaciendum puto atque demonstrandum hac arte nullam prorsus esse veriorem utpote quae divina providentia constet. Quid est quod filius ex duobus parentibus honestissimis natus et probe educatus nequissimus saepius evadat ut quotidie contingere videmus? Non enim ex parentibus hoc contrahunt neque a Deo quicquam mali procedere potest. Si igitur neque ex Deo neque ex parentibus habent aut fortuito istud continget aut omnino quod solum reliquum est ex astris? Dicant igitur non ex astris haec fieri sed fortuito: o egregiam sapientiam ac pietatem qui cum videant maximam Dei gloriam in hoc elucescere quod cuncta tam superiora quam inferiora maximo ordine gubernentur malunt ob suam ignorantiam minuere divinam providentiam et ad fortunam cuncta referre quam adversus sua dogmata quicquam fateri. Iam nunc nihil superest nisi ut gentilium more fortunae delubrum erigant. En dicas si duos patresfamilias videas in alterius domo omnia recte constituta in alterius solum aulam bene ordinatam reliqua humiliora plena furoris, contentionis ubi plurima deficiant, quem ex his omnino sapientiorem patremfamilias existimabis? Porro argumenta quae adversus astrologos adducunt non argumenta sunt sed dubitationes potius quas in primo huius exponemus in secundo vero dissolvemus. Sunt autem longe plures quam rudes isti blatterones potuerint invenire. Ergo cum vera sit haec disciplina et utilem esse necesse est et a lege concessam. Non enim potest veritas veritatem odisse, sed cum antiquo tempore haec disciplina mille superstitionibus esset referta atque ea praepostere uteremur quasi sortilega merito a prophetis excludebatur. Nunc nos eam philosophiae naturalis partem coniecturalem esse affirmamus non superstitionem, non vaticinium, non magiam, non vanitatem, non augurium vel auspicium aut quid simile. Cur igitur liceat medico ex medicina divinare, nautae ex Luna et syderibus, agricolae ex seminibus, metallo zetitis de montium natura, naturali philosopho ex astrorum subtili indagatione coniectari non licebit? Quis est qui dicat electiones vel interrogationes esse concessas? Aut quis fidem adhibebit talibus? Aut quis fatebitur hominem cogi ut interficiat alium? Illud tamen necesse est, ut hic hoc tempore pronior sit ad iram, alius alio tempore ad adulterium, alius ad furtum, an vero quisquam perficere velit in arbitrio cuiusque positum est quod tamen nec homines hi ambitiosi ac iracundi penitus scriptis et moribus sibi ipsis dissimiles admittere volunt. Quid igitur an negant animas ab humoribus affici et litem contra sensus contra medicos etiam intendunt? An vero concedunt hos quidem a bile flava fieri iracundos, illos a melancholia perfidos, alios a pituita ignavos? Sed impium putant et verentur fateri Martem augere flavam bilem, Saturnum melancholiam, Lunam pituitam. An refert postquam phanatici concesseritis mores ab humoribus immutari, dicere quod bilis fiat vel a Marte vel a pipere vel ab aere calido? Nisi et impuro ore illo velitis Deum in haec foeda vocare et illum etiam authorem humorum facere, refragrante sensu cum videamus ex piperis multo usu aestatis tempore, Marte dominante, bilem maxime multiplicari, ergo quid iam prophetae voluerint satis intelligitis. Quorum tamen praeceptis quantum ad mores et caeremonias per novam legem abrogatum est, si non vultis et nos a suibus abstinere et suffocatis. Multa enim illo tempore ut Christus testatur concessa sunt ob cordis illorum duritiem multa vetita ob peccandi licentiam, quae omnia orta vera luce extincta sunt. Si hoc modo peccatum erat in lege veteri adversus primum praeceptum erat ne homines stellas pro Deo vivente adorarent. At nunc, o stulti, quis stellas velit adorare Christo relicto? Venio ad iurisconsultos, qui primum ab illa Romana severitate originem duxerunt, qua philosophi, qua medici, qua rhetores, qua mathematici et ut uno verbo dicam, omnia liberalia studia a Romana civitate arcebantur. An decet ob id etiam nunc odisse medicos et philosophos quod illi oderint? At dices lex illa de medicis, philosophis ac rhetoribus abolita est, astrologorum manet sed non est haec lex de astrologis verum mathematicis. Mathematici dicebantur illi qui, ut nostro tempore per puncta et numeros notasque divinabant quod genus divinandi, ut insulsum penitus est, ita impium et abominandum legibusque coercendum. Omne enim quod est extra publicam utilitatem et nullius usus explodi debet atque puniri. Vis enim intelligere improbe adulator quisquis es, quod quae damnata fuit vera haec astrologia non erat? Praeter id quod aliud est dicere mathematicam, aliud astrologiam et quod nemini unquam prohibitum fuit per astra, Solem, Lunam, ortus et occasus syderum divinare, ut apud Plinium constat, quod ante Ptolemaeum, qui tempore Antonini Pii floruit, motus astrorum inventi non erant, lex vero ipsa sancit a longe prius antequam fuisset Antoninus sub Tyberio et aliis manifestum est vel non fuisse astrologiam damnatam vel si omnino fuit quod nondum inventa esset stolidum nunc est ea perfecta, amplius in apertissimis caecutire, stolidius vero longe pertinaciter ineptire.

Hieronymi Cardani Mediolanensis medici in commentaria astronomica ad pium lectorem, Praefatio

His nugatoribus, qui artem ipsam vanitatis aut impietatis perperam accusant abunde satisfactum in praecedenti prooemio fore existimo. Caeterum cum unusquisque ut pessimus est ita ad convitia ingerenda promptissimus sit sperans futurum ut tanto melior ipse existimetur quo ipse malos odisse magis videatur ratus futurum ut quas in artem regere contumelias non possint tentaturos ut in artificem effundant tam bonam causam nostram esse existimavi ut etiam defensurus me ante accusationem absolvi non solum sed etiam laudari posse sperem. Facile enim est videre quae optima in malum sensum pervertere possint atque quaecunque inverterint mihi vitio daturos. Primum quidem quasi impiissimum dicent nativitatem domini hic adiecisse cui accusationi et si ubi illam adieci satis fecerim impium non esse ostendens, hic docere volumus id maximo consilio et non minori pietate factum esse. Secundum, quod cum gratia sit atque fides donum merum Dei utranque ego in astra nequissime referam. Utar enim verbis, quibus si non uterer ipsi uterentur, assueti potius acerbitate verborum apud populum accusare quam testimoniorum fide vel argumentorum efficacia aut sententiarum gravitate quibus cum bonus quisque et malos oppugnare solet et pios homines tueri. Tertium, quod legem nostram quae pro peccatis minuitur et affligitur a Deo astris ego subiici affirmem ut non iam iuxta pietatis cultum neglectum a Deo calamitates expectare debeant sed potius illud a constitutione syderum. Itaque cum legerim quandoque apud Ignatium non retulisse quomodo infideles ad Christi fidem revocarentur servatoremque nostrum audiam reprehendentem discipulos, qui moleste ferrent quod non addicti illi in eius nomine daemonia eiicerent dicentem, qui non est contra nos, pro nobis est, e re existimavi fore, ut qui Mahumetem adorant intelligant nostros mores nostraque instituta esse pietatis, sanctitatis et iustitiae; sua vero violenta et crudelia et ab omni pietate aliena. Nostram quoque legem ut prophetarum testimoniis multo antea praenuntiatam ita aeterna astrorum lege ordinatam atque praefixam ut quemadmodum elementa et arbores tum belluae atque daemones illi paruerunt, ita etiam astra. Nihil in illa genitura non mirificum, non castum, pium, sanctum, illustre, cuius similem si Mahumetani haberent pro Mahumete suo, non tam diu distulissent in medium afferre itaque si cum divinitate Christi fulgentissima syderum constitutio adiiciatur doceanturque qui causis naturalibus oculos intendunt hanc esse solam legem, quae a Deo etiam per astrorum constitutionem nobis praefixa sit, quid porro habent in quo nos damnent? Nonne ecclesia magos inter sanctos numerat, qui moniti visu stellae, dominum nostrum et inviserunt et adorarunt? Neque enim refert quomodo quisque aut pius aut Christianus evadat. Nonne Dionysius et Iustinus a philosophia ad dominum sunt revocati nec tamen philosophiam deseruerunt nisi quatenus nostrae legi repugnaret velut etiam in Libris de Hierarchia Dionysius in admonitorio gentium Iustinus ostendit, sed agedum nonne Christus ieiunavit diebus XL. quorsum hoc si naturalibus actionibus ac testimoniis nihil indigebat. An non veteres maximam illam haeresim existimarunt eorum qui quanquam Christum potius extollerent quam deprimerent dicentes et purum fuisse Deum et a contumelia et morte immunem tamen negantes hominem fuisse illum a naturalibus vinculis omnino absolvebant, simul etiam discent, quod falso sperant nec Christi verbis credere volunt Mahumetani, ex astris etiam nullum finem legi nostrae praefiniri quo fiet et ut tepidiores in posterum ad illam oppugnandam evadant et meliorem sua esse animadvertant quae et ante suam incoeperit et longe post sit permansura atque haec de Christi genitura. Quod vero ad gratiam attinet et fidem si illas a Deo manare quisque absque auxilio naturali intelligit quid est ut velint nos de his insimulare? At citra fidem quod quisque ab astris sit bonus aut malus non secus habet quam quod ab humoribus ab educatione, a consuetudine, a ruditate, talis sit. Si igitur ista non adversantur pietati cur illa? Demum quod ecclesia, id est, credentium coetus affligatur subiicique astris videatur nihil est impium sed piisimum nam si per ecclesiam corpora et fortunas credentium intelligamus? Verum est illa subiici astris. Si enim pestis invadat an magis Christiani immunes sunt Iudaeis aut Mahumetanis? Si inundatio, an domus Mahumetanorum obruuntur, Christianorum non? Si igitur iam haec naturalia indifferentia sunt apud omnes quid refert hanc causam subiici seu non subiici alteri cum ambae sint naturales? At dicunt pestem immittit Deus et inundationem propter peccata non ex astris. Primum ista ad legem Iudaeorum spectant non nostram ubi credentibus et piis non maius erat propositum praemium quam vitae prolixitas filii agrorum uberes fructus at nobis quibus est divina promissio post mortem quid refert an pluat, an ningat cum non sint condignae huius seculi passiones ut vitam aeternam promereatur, ut Paulus inquit. Deinde, o stulte, si etiam Deus ipse ista immittat ob peccata an putas Deo defuisse sapientiam ut non potuerit ab aeterno causas coelestes effectibus coaptare et vitae hominum ac pietati congruis temporibus? Metirisque aeternam Dei sapientiam tua stulta cogitatione? Denique quid refert hoc, cum Deus qui astra condidit possit illorum vim etiam coercere, qui trium puerorum flammas in fornace cohibuit? Quis unquam astrologus adeo amens fuit aut ubi scriptum ab aliquo illorum etiam ethnico invenisti, Deum non posse coelo imperare aut illum a proprio cursu revocare? Quanto magis etiam ab inferiorum administratione, quam palam Ptolemaeus ipse vir exactae, quantum homini concessum est sapientiae, fatetur solius materiae in obedientia et instabilitati frustrari? Hoc vero pium est atque in rem nostram facit ut id in quo maxime gloriantur Mahumetani, scilicet quod in praeliis victores sint plerunque contra nos quo argumento Deum favere plus rebus suis iactant et Mahumetem plus posse quam Christum, intelligant haec astrorum esse iudicia ut rerum naturalium, non miraculum aut causam apud Deum meliorem. Quibus si addideris Deum ob peccata nostra coelum sic ordinasse, ut statis temporibus illis ob id faveret, nihil absurdum aut impium forsan dixeris.

Praefatio ad lectorem eiusdem utilissima admonitio

Quanquam nemo soleat ei arti quam profiteri vult adversari ingenui tamen est viri, maiorem habere veritatis commodique communis mortalium quae ambitionis atque absurdae consuetudinis rationem. Nam et Cicero de rhetorica agens sapienter disputat an ea ars plus commodi civitatibus attulerit mihi sane videtur scientiam artium parum exactam plus afferre damni quam utilitatis. Tum vero maxime in difficilioribus ac nobilioribus disciplinis evidenter id accidit quales sunt medicina et astrologia praeter id quod vana spe pleni deserunt naturalia et praesentia auxilia omittunt etiam consulere illos qui in eadem re peritiores fuerint deserunt occasiones audent supra vires atque segnes in negociis efficiuntur adeo oportet haec noscere, ut etiam sciamus in quibus facile decipimur, ut vix unquam scopum attingmus. Et nisi tempus certo scire liceat, dico annum, mensem, diem, ad horam usque exemplo ascletarionis, si fabula non est, Francisci Mariae Ferrariensis quod certum est fabulosum non esse, irritum praesagium esse existimemus. Hoc autem in omnibus fortuitis requirimus, opibus adventiciis, morbo novo, vulnere, casu, ictu ferae vel serpentis laesione, coniugio, filio, potentia, honore, morte, exilio atque huiusmodi. In quinque autem causis praesertim neque facile aberramus neque prorsus indigemus temporis notitia cum nullum tempus praefinitum sit ei rei quae nobis connascitur, huiusmodi sunt forma corporis, robur aut morbosus habitus, ingenium seu memoria et mores. Ultimum est natura quaedam prona ad calamitatis et infortunia, quae tota in vita eveniunt, in his siquidem ex primo intuiti genesis, maxime natura et fortuna parentum cognita, licebit pleraque divinare, quae sunt illi propria ac peculiaria et magis evidentia, ut contra in caeteris nec magno studio liceat quicquam recte diiudicare. Quod si omnino pergas contra ire et vates ridiculus evadet et qui cum consulit semper erit calamitosus refertque id praemium praeposteri studii disciplinae huius.

〈I〉 Claudii Ptolemaei Pelusiensis Libri quatuor de astrorum iudiciis, cum expositione Hieronymi Cardani Mediolanensis medici

〈I.0〉 Prooemium expositoris

Libros hos antiquorum more De iudiciis inscripsit Ptolemaeus Pelusiensis Aegyptius, unde Alexandrinus etiam dictus est, quod Pelusium ab Alexandria parum distet. Constat hunc illum esse qui Magnam compositionem motus syderum scripsit, tum quia id in prooemio huius operis testatur, tum quia nullus alius tam subtilem tractationem perficere potuisset, tum ex styli similitudine, ubique enim philosophum praefert. Et qui haec scripsit, tractavit etiam geographica, et musica, et arithmetica, nec dubium est de his, scripsit et de speculis, sed an centum illas propositiones forsan dubitatione dignum est dicemus autem aliquid de hoc loco suo. Dignus igitur est cui ob excellentiam et iudicium grave credatur. Tractat autem de futurorum cognitione, ut sit fructus scientiae magnitudinis motuum et affectionum astrorum. Ex quo possunt futura bona augeri et ad illa tutius nobis licet accedere, mala autem vitare, minuere, declinare, infringere, et ad omnem occasionem paratos esse, nec est ullus qui in hac arte scripserit propior veritati et rationi. Est autem ars haec philosophiae pars prognostica et praecognoscere docens, unde non vere scientia, sed ut ad medicinam se habet liber praedictionum Hippocratis aut Galeni, ita hic ad totam philosophiam. Unaquaeque enim ars quae de naturalibus, tractat ea ratione, qua causas praesentium rerum explicat, docet et futurorum, nam futura a praesentibus non specie nec genere differunt, sed tempore quod illis ut accidens adiungitur. Nec potest hic liber plene intelligi nisi Magna compositione perlecta, ea autem indiget geometria, et arithmetica, ut hic sit quartus in ordine doctrinae inter mathematicos, et pene ultimus inter naturales, nam etiam parva naturalia perlegisse oportet, qui hos libros intelligere voluerit. Dividitur autem in quatuor libros; in primo, ponit generalia praecepta artis et tanquam principia. In secundo, tractat de propriis iudiciis rerum quae partibus universi et ipsi universo contingunt, veluti de calamitatibus regionum. In tertio, de propriis praedictionibus singularium hominum ex genitura sumptis, pertinentibus ad animam vel corpus. In quarto, de his quae futura docent in exterioribus et annexis unicuique homini, veluti de filiis, opibus et itineribus. Haec enim non insita sunt homini, sed cessare possunt animo et corpore minime affecto. Iuvat et hic liber ad cognoscendum praesentia et praeterita eadem ratione qua futura, quae cognitio non adeo utilis est interrogantibus ut futurorum scientia, sed ipsi artifici magis gloriosa existit. Nec est officium expositoris, ut Galenus inquit, vel reddere rationem dictorum ab authore vel si qua non placeant reprehendere, sed verba illius ac sententias dilucide explicare, nos tamen non propriam faciemus expositionem, sed conabimur declarare causas dictorum a Ptolemaeo et quae ab ipso obscure dicta sunt, clariora reddere, quae breviter ac circumcise perficere, quae dubie determinare. Mirum est autem quod a tam paucis tam celebris utilisque liber sit expositus, ut vix praeter Haly Heben Rodoan Arabem alium scirem qui prodierit in lucem tanto authore dignus, is vero si veram mentem Ptolemaei verborum translatione explicatam habuisset, forsan nos hoc laborare liberasset. Nuper vero prodierunt in lucem scholia quaedam Porphyrii satis brevia et utilia in eundem, alia quoque anonymi, seu ut quidam existimant Procli, seu commentaria optima sanem sed brevia. Quare cum ex omnibus his horum librorum intellectui satisfactum non putarem, coactus sum, utilitatis publicae causa tum Ptolemaei gloriae ad hunc novum laborem descendere. Via autem huius doctrinae ex resolutione compositiva facta est, ut plerique alii libri artium. Procedit autem Ptolemaeus dividendo et deducendo ex similibus causarum et compositione plurium, causae vero ab effectibus cognoscuntur, ob id coniecturalis est haec ars non exquisita scientia. Procedit enim a causis ad effectus, hic autem processus in naturalibus non adeo firmus est, ut in mathematicis, in quibus causae eaedem sunt principiis et non per effectus, sed per se notae sunt. Artes autem quae futura, hoc modo, cognoscere docent, sunt agricultura, nautica, medicina, physiognomia et illius partes, somniorum interpretatio, et magia naturalis, ac astrologia. Harum nobilissima astrologia est, quia de omnibus est aliae autem sunt certi generis. Est etiam per causas semper atque eas nobilissimas, reliquarum nulla semper, sed etiam per signa docet futura praedicere. Non est autem ut quidam existimant scientia astrologiae, fati scientia, sed fati pars constitutio astrorum est. Porro quanto fati scientia certior atque nobilior, tanto etiam obscurior. Principalis autem ac nobilissima fati pars astrorum est constitutio, nobilissima igitur astrologia est omnium artium quae divinare docet, at divinatione nihil melius atque divinius, praestantissima igitur astrorum haec contemplatio est. Inscripsit autem librum hunc Syro amico suo more antiquorum laudabili cui etiam ignotus interpres referri inscripta esse reliqua Ptolemei opera, quod tamen non vidi, sed utcunque sit existimat hunc fuisse medicum, qui has artes calleret eisque delectaretur. Talibus enim iuremerito inscribuntur. Hunc nos exposituri saepius ubi author rem clare explicat paraphraste vices imitabimur, tum ne opus in immensum augeatur, relinquaturque locus difficilioribus explicandis, tum ut repetitionem fugiamus. Ab illius igitur proemio auspicemur, dividentes singula capita prout commodius videbitur.

〈I.1〉 Prooemium authoris, Caput I

Textus I

Duo sunt, Syre, quibus pervenitur ad astronomicas praedictiones, praecipua quidem et maxima, unum quod primum et loco est et potestate, quo Solis et Lunae et stellarum motuum configurationes cum erga se tum terram deprehendimus; alterum quo de illarum configurationum naturali proprietate consideramus subiectarum rerum mutationes.

Commentarius

Authores prooemia faciunt, ut quod non ex arte est ad artem tamen est necessarium explicetur, id facit Ptolemaeus hic, nam quid tractaturus sit exponit primo, deinde ne de re inani verba facere videatur proponit dubitationem in primo capite prooemii, nam tria prooemium hoc capita continet, in secundo capite cuius initium erit, in decimo textu declarat, astrologiam esse artem, posseque praesciri futura, in tertio autem cuius initium est, quo igitur modo, declarat esse utilem. Nam ut apud Gellium Phavorinus qui parum ante Ptolemaeum floruit famosus philosophus, more ambitiosorum artem astrologiae infamem reddiderat, duobus maxime argumentis quod futura sciri non possent, nec si possent cognitio illa utilitatem aliquam mortalibus esset allatura. His igitur Ptolemaeus diligenter occurrit duobus illis postremis prooemii capitibus. In hoc autem ostendit finem artis, nam ut a Galeno habetur in libro De constitutione artis medicae, ars unaquaeque a finis notitia per resolutionem constituitur. Quomodo igitur Ptolemaeus artem hanc constituet in hoc libro nisi primum finem artis declaraverit? Hic autem est scientia futurorum, huic igitur fini, duo docet esse praecipua et maxima. Praecipua quidem quia et alia sunt necessaria, utpote scientia rerum naturalium, dialectica, cognitio multarum rerum, ingenium acre, memoria, exercitatio, eruditio in illa lingua. Nullum tamen horum est praecipuum et proprium scientiae futurorum per astra habendae, maxima vero quoniam partes hae duae totam complent artem, et singulae plurima continent capita et non mediocris sunt magnitudinis. Sunt etiam singulae harum partium difficillimae et ob id maxime. Primum igitur est cognitio Solis et Lunae, et stellarum, scilicet quinque erraticarum, tum aliarum fixarum circa passiones motuum, ut velocis, tardi, retrogradi, stantis, tum figuras erga se ut trigona, quadrata et quod sint in initio Arietis vel in fine Tauri, aut in latitudine australi, vel in abside eccentrici, vel epicycli, omnia enim haec ad partes alias coeli referuntur, vel terrae ratione, ut in deliquiis ortu et occasu stellarum. Solem et Lunam dixit separatim, quia nomine stellarum non intelliguntur, et quoniam maxime haec sydera in coelo conspicua sunt, ut etiam luminarium nomen sola meteantur et etiam quia ab horum motu reliquorum cognitio motuum ac locorum pendet. Nam Solis causa Lunae motum venatur Ptolemaeus, inde per Lunam reliqua sydera. Neque enim illa a Solis cognitione pendere poterant cum Sole viso nulla stella sit conspicua. Talem igitur scientiam motuum astrorum dicit esse priorem loco, quia non possumus habere proprietates et significata syderum, nisi ubi ea sint, ac motus magnitudines, caeterosque affectus cognoverimus prius. Potestate autem quia scientia illa demonstrativa est et certa, haec autem quae ad iudicia pertinet naturalis est, et praeter id etiam conie- cturalis. Haec igitur coniecturalis ex naturalibus proprietatibus tanquam causis docet cognoscere mutationes, quae in his inferioribus contingunt. Haec enim inferiora, inquit Aristoteles superioribus corporibus coniuncta fuere, ut ab illis gubernarentur.

Textus II

Atque horum prius et suum habet et per se dignum tractatu studium, etiam si adiunctione alterius ad finem praedictionum non perveniatur, deque illo peculiariter etiam quam potuimus certis argumentis rationem vestigatam alio libro explicuimus.

〈Commentarius〉

Declarat primum membrum eorum quae praeposuit, scilicet motuum astrorum scientiam duplicem finem habere, alterum quidem proprium et est contemplatio reliquum vero ut ordinatur in cognitione futurorum, pro quo sciendum est, quod ut habetur secundo primae philosophiae, duplex quidem scientia, altera quidem quae in solam veritatis cognitionem tendit, theoricaque verbo Graeco dicitur, reliqua quae in opus atque haec practica dici solet. Prima quidem quae de astrorum motibus tractat vere theorica seu contemplativa est, reliquia vero quam in hoc libro tractat quasi in opus primae comparatione tendere videtur, cum tamen et ipsa contemplativa sit. Primam igitur proprium finem habere demonstrat etiamsi posteriori non coniungatur, proprium enim priorum est a posterioribus posse seiungi, posteriorum autem non posse a prioribus separari. Dicit igitur primam partem tractasse in alio libro, id est Magnae compositionis qui in tresdecim libros divisus est, ubi exactissimam omnium astorum quae visui subiiciuntur doctrinam tradidit.

Textus III

De altero autem minusque adeo ex sese perfecto in praesentia verba facere decrevimus convenienti quidem philosophiae modo.

〈Commentarius〉

Dicit se tractaturum in praesenti libro de contemplatione astrorum, prout pertinet ad futurorum cognitionem, quae minus perfecta est, quia minus perfecte scitur modo convententi philosophiae, id est per causas et per qualitates primas et per corpora et modum demonstrativum. Per causas quidem quia cognitio per signa posteriora sumpta in causis videtur absurda. Velut si quis ex nativitate fratris velit de alio fratre decernere simpliciter, ut faciunt Arabes, quanquam hunc modum neque exquisite Ptolemaeus observaverit, nam et ex genituris filiorum fortunam parentum venari conatur, verum si recte interpretemur et nostram sequi voluerimus sententiam nihil absurdum continget in hoc, neque sententiam Ptolemaei generalibus philosophiae praeceptis repugnare cogemus, scilicet ut filii genitura parentum fortunam ab ipsius filii ortu non antea mutet constituat atque decernat. Corpora autem velut philosophus consyderat ut nugas illas Arabum partium dodecathemorias infinitasque alias exploderet, demonstratione autem procedit velut philosophus, non ut Arabes, qui aliorum authoritatibus simpliciter utuntur atque etiam obscurorum virorum, tum vero experimentis singularibus atque praeter rationem. Similiter et ut reiiceret eos qui absque concursu causarum, aut levibus debilibusque argumentis effectus maximos tribuunt, velut Firmicus in sua illa admirabili mathesi. Per qualitates etiam, quia ut habetur a Galeno in libris De simplicibus medicamentis ex calido et frigido, sicco atque humido, quae nomine primarum qualitatum intelliguntur, procedunt asperitas, exustio, incisio, taliaque multa quae secundarum qualitatum nomine appellantur. Rursus ex his procedunt qualitates aliae quas tertias vocant, velut generandi semen, ut lac, rursus ex his similitudine substantiae conflata fiunt aliae qualitates opere quidem sensui manifestae, sed operis ratione occultiores, quas catharticas vocant, seu purgantes, ab his demum etiam aliae obscuriores intellectu quas vocant proprietates, ita astrologus, inquit Ptolemaeus, eodem modo procedit. Sit cuipiam gratia exempli Luna in tertio loco in Cancro, Saturnus vero in sexto in Libra, tunc Saturnus immoderatam frigiditatem humidamque intemperiem in cerebro Lunae ratione operabitur, pectus quoque angustum atque debile easdem ob qualitates efficiet, ab his igitur qualitatibus immoderata pituita generabitur, quae ob debilem naturalem calorem a Saturni siccitate factam in pulmones descendet, ab his secundo loco genitis tertia procedet dispositio, scilicet spirandi difficultas, a qua rursus extenuatio ipsius corporis et tabes, propter exiccationem in corde factam, propter prohibitam respirationem cum frigiditate iunctam. Namque tam pulmo, quam pituita frigida supponuntur. Ecce vides quonam pacto ex Saturni et Cancri immoderata frigiditate tum humida qualitate immoderata etiam Cancri et Luna, tum etiam robore Saturni in Libra, et loco qui morbos decernit, atque id etiam qualitatum primarum ratione, ut suo loco ostendetur, in tabis cognitionem futurae devenimus, seu praesentis seu praeteritae, atque hic modus naturali contemplationi quemadmodum Ptolemaeus dicit persimilis est.

Textus IIII

Atque ita ne ab ullo, cui veritas curae sit harum rerum comparatio fiat cum prima et immutabili scientia, ubi intellexerit materiae et illius habitudinis imbecillitatem et difficultatem coniecturae capiendae.

〈Commentarius〉

Declarat non esse comparationem inter haec duo genera, quoniam inter propinqua solum est comparatio, sed scientia iudiciorum astrorum quadruplici ordine inferior est, quo ad certam notitiam atque securam scientiam, quae traditur in libro de motibus ipsorum, quem Arabes Almagestum vocant. Duos tamen Ptolemaeus tantum ordines declarat, scilicet modi cognoscendi et mutationis materiae, namque mathematica nobilior est scientia naturali quoniam certior hocque philosophus fatetur. Secundus ordo est, quia in philosophia naturali etiam scientia de coelo certior est scientia istorum inferiorum, quia coelum est perpetuum et sempiternum, sed ista inferiora sunt corruptioni obnoxia. Tertia, scientia de astris est ex suppositis exquisitis, habitis per instrumenta et observationes, sed scientia de iudiciis, cum non habeat signa exquisita nec cognita ad unguem ideo minus certa redditur. Accedit quarta differentia quia scientia de astris est simpliciter de illis, sed scientia iudiciorum est comparativa, et ideo coniecturalis quare in certitudine non est haec illi comparanda. Non solum autem liber de motibus astrorum duos illos habet fines a Ptolemaeo descriptos, scilicet veritatis scientiae causa et futura dignoscendi, sed etiam multos alios usus, primum quidem in legum observatione. Iudaei enim Pascha celebrant a novilunio quod primum aequinoctium sequitur; Christiani et ipsi Paschatis rationem ita observant, ut coniunctio luminarium in diem passionis qui tertius est ante Pascha incidere non possit. Gentes etiam omnes dies in hebdomadas iuxta septem planetatum numerum distribuerunt, similiter et ratio horarum a Solis motus divisione sumpta est. Medici quoque ne sub aequinoctiis aut solsticiis medicamenta propinent, praeceptum ab Hippocrate habuerunt. Iidem criticos dies iuxta Lunae motus rationem statuere. Agricolae in secandis arboribus Lunam observant, et diligentiores etiam etitiam B dum serunt semina, aut arbores inserunt. Nautae ex aspectu syderum, motus ventorum et qualitates temporum diiudicant. Respublicae multae certas habent constitutiones a syderum ratione sumptas, velut Lacedaemonii qui iuxta Lunae observationem egredi inexpeditionem non audebant, haec omnia cum scientia astrorum contemplativa etiam praeter veritatis cognitionem praebeat, iure merito dubitari potest quaenam harum sit nobilior? Et certe videtur scientia motus astrorum praeferenda duabus rationibus, tum quia certior, tum quia sine illa haec haberi non potest, potest etiam subiici tertia causa quod tot aliis serviat commodis de quibus nuper dictum est. Sed si citra affectum rem diiudicare velimus, erit haec disciplina iudiciorum omni scientia motus astrorum longe utilior, quod enim haec sine illa haberi non possit argumentum potius est nobilitatis huius quam illius, nam videmus in artibus ultimam, praecedentibus semper esse nobiliorem. Etenim quis dubitet artem fabricandi naves nobiliorem non esse arte secandi ligna? Et nauticam ipsam non esse nobiliorem ea fabrili parte quae naves fabricare docet? Et rursus militarem nautica atque ita in aliis? Sed nec quod certa sit nobilitatis, aut utilitatis argumentum est firmum, cum pleraque nobiliora, teste Aristotele, magis sint nobis ignota. Utilitatis etiam scopus a fine sumitur non a cognitionis qualitate aut modo. Itaque constat scientiam iudiciorum ea parte astronomiae quae de motibus tractat esse utiliorem longe atque nobiliorem.

Textus V

Neve quis a contemplatione eorum, quae percipi possint resiliat, cum videat tam multa in universum plane ab hoc circumfuso coelo affluentes nobis causas declarare.

〈Commentarius〉

Cum docuisset hanc scientiam esse dubiam si ad scientiam motus astrorum comparetur, ostendit partem eam quam assequi licet non esse contemnendam, ut vero hoc doceat, declarat eam partem esse, testimonio hoc quod multa declarant coelum ipsum in hoc universum, id est mundum inferiorem agere, quasi dicat eadem est ratio totius atque partis, sed de parte constat, utpote de Sole tanquam principalissimo, de Luna etiam in aestu aquarum igitur et de aliis.

Textus VI

Solet autem fieri, ut quicquid pauci assequi possunt id in multorum reprehensionem incurrat.

〈Commentarius〉

Sententia huius loci est, quod omnis disciplina difficilis adeo ut pauci eam assequi possunt, causa est ut multi illam reprehendant, quoniam cum pauci veritatem assequantur, plerique ob difficultatem decipiantur, scientia illa inanis existimatur. Contingit enim in pluribus hominibus quod in uno homine, nam si unum hominem videris qui quampiam artem profiteatur, in pluribus vero aberret quam divinare possit, quis illius scientiam non inanem esse dicat? Nam in multis praedictionibus quae sine arte fiunt et omnino fortuito aliquando divinare licet, imo contingit et necessarium est. Ergo si in pluribus hominibus pauci divinare soleant, multi errent cum quisque artem tenere se dicat, artem illam inanem vulgus existimabit.

Textus VII

Harum vero duarum scientiarum quam loco et potestate priore diximus, si qui calumniari velint, merito caeci prorsus habeantur.

〈Commentarius〉

Clara est sententia huius loci quoniam mathematicae demonstrationes reprehendi non possunt, neque enim in his, teste Aristotele decipi hominem contingit, aut aberrare propterea qui eam scientiam reprehendere ausus fuerit, vitio aliquo animi, velut odio disciplinae aut livore profitentium, aut petulantia obcaecatus est. Verum dicet quispiam non ne ab Averroem eccentrici et epicycli reprehenduntur? Qui tamen ad genus demonstrativum procul dubio pertinent? Hos autem Ptolemaeus in sua Magna compositione supponit, sed non est ita, namque Ptolemaeus neutrum horum esse supponit, sed dicit si ita esset, ratio motuum astrorum et experimenta servari possent. Conclusiones igitur quae demonstrantur in scientia a Ptolemaeo sunt admodum certae, quamvis media sint ficta neque hoc inconvenit, nam cum Archimedes sphaerae magnitudinem, tum illius superficiei per conos demonstrat, quae intus clauduntur, quique sphaerae spatium complent, fictis utitur mediis, non enim sphaera conis constat neque si coni inscriberentur illam complere possent, nisi prorsus essent infiniti, infinitum autem esse non potest.

Textus VIII

Sed altera praebet sane non levem occasionem insectatoribus, nam alii difficultate cognitionis adducti scientiam esse negant, alii quia non facile quae impendere sciant possint evitari, inutilem etiam finem cognitionis criminantur.

〈Commentarius〉

Nunc declarat partem scientiae quae ad iudicia spectat, propter difficultatem occasionem praebere maledicendi de arte duobus modis, altero quidem quod vera non sit, reliquo quod et si vera sit, inutilis tamen censeri debeat, ex quo patet difficiliorem esse hanc scientiam, scientia motus astrorum. Tum vero relicta expositione duarum illarum obiectionum transit ad contradicendum, verum nos decet prius exponere rationem Phavorini superius tactam qua non veritatem artis oppugnabat, nam de hac quidam quibus forsitan temporis abundantia erat non unum sed multos, atque etiam praegrandes scripsere libros, adeo quibusdam iudicium perversum est atque corruptum, ut propter ambitionem aut stultitiam velint tantum temporis multumque laboris in oppugnanda veritate consumere, sed eam qua inutilem docet esse artem etiam si vera sit. Eratque ratio sane persuasiva, dicebat enim si quae futura sunt mala, averti nequeunt et nos diuturno metu torquent atque discruciant. Sin bona, omnino etiam non praescientibus ventura erunt, atque maiore cum voluptate, nam eam dulcedinem quam repentina felicitas affert, cognitio antequam veniat et expectatio aufert. Itaque si futura necessario ventura sunt, praescita aut minorem voluptatem afferunt aut maiorem tristitiam, cui rationi Ptolemaeus respondet uno verbo quod futura possunt immutari. At Phavorinus dicet quod talia futura non erunt si mutari queant. Verum Ptolemaeus respondebit quod futura non sunt per se futura, sed in comparatione, velut si praesciam calorem magnum et sitim occisuram oves meas in aedito monte pascentes excavato specu et fonte non morientur. Ergo astrologia non est de rebus futuris, sed comparatione causarum ad suos effectus solum, his autem contingit ut futuri sint.

Textus IX

Proinde antequam ad explicationem singillatim accedamus placuit exponere rationem utriusque quatenus et possit hoc modo, et utile sit praenosci futura, posse autem priore loco disputabimus.

〈Commentarius〉

Docet hic Ptolemaeus prius explodendos illos duos errores, quibus ars in utilis esse videretur seu nulla esset, seu etiam quod esset nihil prodesset. Cum enim haec ut declaratum est cognitio ad artem non ad scientiam referatur sub lato fine quo ars consistit, ars nulla esset. Sed dices ex primo physicorum non pertinere ad artificem disputare contra negantes sua principia. Verum non ad artificem, sed ad primum philosophum naturalem scientiis at vero in artibus, ut Galenus facit, experimento pugnandum. Itaque primum dicit disputabimus, contra eos qui negant aliquam esse cognitionem, deinde contra illos qui dato quod sit affirmant esse inutilem. Ex quo patet aliquos esse mentis habitus qui ex nullo quinque generum in quae habitus dividuntur erunt, velut gratia exempli qui figuras geomantiae norunt fabricare et qui cicere collimabat merito ab Alexandro Magno contemptus, inquit enim Galenus, artificialium praeceptorum commune est ut sint utilia.

〈I.2〉 Caput II

Textus X

Principio evidentissimum est et non indiget verbosa probatione, pertransire et diffundi vim quandam ab aetherea et sempiterna natura, in universa terrae circumposita et semper mutationi obnoxia, quaeque sub Luna sunt prima elementa ignis et aeris, quae quidem ipsa includantur et agitentur aethereis motibus, includant autem et coagitent inferiora omnia, terram et aquam et quicquid in illis nascitur animantum aut germinum. Nam et Sol ipse una cum coelo circundante omnia terrestria perpetuo quasi ordinat, non modo per mutationes statorum in anno temporum, quibus animantibus vita, germinibus fructus quibusque suis tribuitur et laticum fluctus et corporis affectiones procurantur, verum et quotidiano circuitu, cum calefaciens et humectans, tum arefaciens et refrigerans constanti ordine et modo pro figurationibus convenientibus ac puncto verticali nostro. Luna vero, ut proxima terris, manifeste in terrena influit, cum illa enim consentiunt et commutantur pleraque omnia et animata et inanimata, ipsi fluvii nunc augescunt nunc decrescunt, secundum lunarem splendorem, ipsaque maria impetu diverso pro eo ac illa oritur aut occidit feruntur, denique germina ac animantes, aut omnino, aut aliqua ex parte una cum Luna incrementa et detrimenta sentiunt. Iam stellarum decursus plurimum significant in aere, vel aestus vel ventorum vel hyemis, quibus convenienter et terrena afficiuntur. Ipsarum autem inter se configurationes, cumque congressae effectiones suas commiscent, plurimarum et variarum mutationum causae sunt. Nam quamvis Solis vires in ordine generalis constitutionis antecellant, ipsae tamen in reliquis aut adiiciunt aliquid illi, aut demunt. De Luna quidem res est et manifestior, et crebrior per interlunia, et plenilunia atque item medio tempore, de reliquis autem et incertior et intervallis rarior, ut dum illae apparent aut occuluntur, aut aliqua in declinatione sunt. Quae si quis consideraverit, facile intelliget non modo constitutiones rerum affici ab illarum motibus necesse esse, sed etiam seminum et initia, et perfectiones fingi et informari, pro habitudine coeli consequens iudicabit. Quapropter qui inter agricolas et pastores prae caeteris sunt diligentes, de flatibus eorum temporum quo sementem fecerunt aut pecus ad coitum admisere, coniecturam facere solent de eventu. Et ut breviter dicam, quidquid in universum accidit; hoc non contemplatione naturae, sed sola observatione de evidentibus Solis et Lunae configurationibus et reliquarum stellarum significationibus praevideri a plerisque cernere est.

〈Commentarius〉

Dividitur hoc caput in quatuor partes principales. In prima docet esse influxus et regimen astrorum in haec inferiora. In secunda docet hunc influxum et hoc regimen sciri posse, ibi atque horum nonnulla. In tertia declarat causas quare errores multi contingant in hac disciplina, ibi quod aute non. In quarta recolligit et docet quae necessaria sunt, ne quis aberret, ibi ex his igtur. Liquet autem quod neque plures partes erant necessariae, neque pauciores, nam cum decretum esset declarare, quod ars haec sciri posset et non posset hoc declarari nisi prius demonstraret rem, quae sciri debet esse. Haec autem est influxus seu regimen stellarum necessarium fuit docere primo hoc regimen hunc influxum esse. Deinde in secunda parte docere, quod hic influxus et hoc regimen sciri potest et quia obiiciebatur quod multi aberrant in hac arte praedicendo, tertio loco respondendum erat huic obiectioni docendo quibus causis fiat, ut astrologi aberrent in iudiciis. Quarto cum instruendus esset astrologus ne aberre, id vero non prompte fieri poterat, nec facile aut perfecte, nisi cognitis causis propter quas homo aberrat. Nemo enim morbum ex arte sanat, nisi prius eum cognoverit, ideo pars haec illam proxime sequitur atque haec de universali divisione. Caeterum de singulari cuiusque partis ratione mentionem facere, propter prolixitatem haud expedit, tum maxime quia Averroes dicebat exquisitum hunc dividendi morem in explicandis authoribus, quem quidam claritatis causa nomine quidem Latini, sed oratione potius barbari observant, signum esse debilitatis virtutis eius qua homo intelligit atque cognoscit.

Pro declaratione igitur textus, sciendum est quod author intendit probare duo, primum quod haec inferiora ab astris gubernantur, secundum quod dispositio astrorum quae ex principio aliquid generat aut facit, sufficit ad conservandum atque gubernandum illud quod genitum est aut factum, usque quo ad finem pervenerit. Hoc autem erat necessarium ipsi Ptolemaeo demonstrare, quia cum propositum esset docere hanc artem sciri posse, oportebat dicere etiam astra horum inferiorum sic esse causam ut causa illa sciri posset, causa autem illa sciri non poterat, nisi ad principii rationem deduceretur, quo cognito effectum ipfum intelligeremus. Veluti quispiam nascitur victurus quinquaginta annis, si astra solum ita agerent, velut ignis coquendo lateres qui non nisi tamdiu coquit, quam diu praesens est, amoto enim igne lateris coctio cessat, necesse esset astrologo ut totum hoc spatium annorum quinquaginta per singula momenta consideraret, ut scire posset quid illi unoquoque tempore boni aut mali venturum esset. Ut igitur hoc facere non cogatur, necessarium fuit aliquod principium statuere, ex quo si non omnia ventura, saltem eorum maxima pars penderet, ut eo cognito ila cognoscerentur. Atque illud idem in medicina manifestum est, nam huius artis exemplo Ptolemaeus etiam maxime utitur, nam medicus supposita temperie quae ab initio geniturae est consequutus aliquis, de illius statu toto tempore vitae suae constituit, unde sanum semper et aegrum aut neutrum, vel etiam ut multum appellatur. Ut igitur res ipsa melius intelligatur, scire oportet quod eisdem modis aliquid esse demonstratur, et de illo ars constituitur. Constituitur autem ars artifexque instruit, ut Galenus docet 9. artis curativae duobus modis, ratione et experimento, ita ergo Ptolemaeus docet astra in haec inferiora agere experimento atque ratione. Experimento quidem dum singula prosequitur astra declarando actionesque eorum. Ratione autem hac, Sol agit in ista inferiora, similiter et Luna, hoc assumptum experimento declarat, non quidem ut in aliis quod doceat, sed ab omnibus concesso, reliqua vero astra eiusdem sunt naturae atque substantiae cum Sole et Luna, igitur et reliqua astra in haec inferiora agunt atque illa gubernant. Assumptam hanc propositionem secundam, facile est declarare cum Aristoteles doceat in primo coeli quinque esse corpora tantum simplicia, e quibus unum est coelum, ut omnes coeli pro uno corpore habeantur atque haec forsitan est causa, cur apud Latinos coelum heteroclitum sit. Nam cum unum tantum esset neutro genere in singulari solum dicitur. Cum vero quibusdam placeret plurali numero proferre, masculino numerum illum significarunt, unde non quemadmodum templum, et templa dicimus, sic coelum et coela in plurali numero, sed coelum atque coeli. Igitur ut ad rem revertar, sciendum est quod et Aristoteles 2. De generatione et corruptione utranque partem quam Ptolemaeus hic declarat dilucidem comprobavit, dicens ex planetarum accessu atque recessu in circulo obliquo fieri generationes atque corruptiones in istis inferioribus. Unicuique etiam genito certum tempus circuitus deberi ab astris concessum quo vita peragatur, diversumque illud esse demonstrat in quarto De generatione animalium pro cuiusque syderis natura atque propriae revolutionis mensura temporis. Itaque constat ab initio cuiusque geniti constitui quoddam principium, quo cognito, totius vita illius peragratio decernatur atque cognoscatur. Verum quia haec pars tam prompte a Ptolemaeo ratione demonstrari non poterat, locum a communi consensu hominum in ea demonstranda sumpsit. Qui locus in artibus certe atque scientiis valde infirmus est atque debilis. Verum quia adversus absurda dicentes nititur, licet eisdem armis repugnare quibus oppugnatur atque haec de generali expositione dicta sint, nunc textum ipsum quasi per paraphrasim declaremus.

Primum igitur manifestum esse supponit terram et aquam a circumfusa undique coelesti sempiterna natura vim quandam recipere per ignis et aeris (sequitur enim opinionem antiquorum in hoc Aristotelique attributam) medium, qua cunctaquae in terra et aqua seu arbores sint, seu animalia, gubernantur ac agitantur. Quod vero istud sit evidens, declarat quia manifestum est Solem non solum cum coelo haec efficere per motum illum quo in signifero delatus quatuor tempora constituit, in quibus manifeste omnia mutantur. Nam vere plantae quidem germinant, animalia vero coeunt pleraque, ut aves asinique aestate vero fructificant plantae, pulli animalium adolescunt, aquae silent; autumno cuncta senescunt et arescunt; hyeme contrahuntur et silent, contra aquae turgent et intumescunt sed etiam motu diurno eadem ferme operatur. Nam ut Galenus in 6. Epidemiorum dicebat, partes diei naturalis partibus ipsius anni correspondent. Matutina quidem veri in qua homo laetius exurgit sanguisque movetur, laetaque omnia sunt, post meridiem vero calor ingens bilisque fervet, prima vero noctis parte melancholia dominatur, homo arescit et contristatur, post mediam vero noctem pituita et somnus dulcis et iucunda quies mortalibus segnisque torpor accedit, nam quod homines prima noctis parte profundius dormiant, non id contingit ob temporis naturam, sed ob cibos adsumptos. Illud idem in floribus contemplarti licet, qui quidem matutino aperiuntur optimeque olent a meridie exarescunt odorque evanescit sub primam noctem quasi senescentes omninoque absque odore contrahuntur, a media nocte constringuntur et humectantur totemque excipiunt loco imbrium hyemis. Illud idem in Luna manifestum esse docet, quae cum sit propinquissima terris, manifeste quidem animata omnia ut plantas ac belluas, ac pisces, et inanimata etiam ut maria et flumina agit ac mutat, quaedam quidem manifestius ut oceanum magisque mare Mediterraneum et sinus quosdam ut Adriaticum, in quo Venetiae, magis quam reliquam partem maris et mare magis quam flumina et fluminum quaedam magis, ut Nilum quam reliqua. Tum vero Cancri magis quam Pisces reliqui piscesque ipsi magis quam belluae, et inter belluas mures et feles, imo manifeste afficiuntur. Recitat commentator (nam hoc nomine intelligo eum cuius nomen non ascriptum est) in Aegypto fuisse Taurum sacrum, cuius genitalia pro luminis Lunae ratione augerentur ac minuerentur. Minus autem aves quam pisces quod sicciores omnibus sint animalibus, ideoque etiam minus quam belluae, tamen et ipsae quoquomodo a Luna afficiuntur. Similiter et plantae atque inter ipsas maxime lunaria appellata, ob id quod Lunae motibus afficiatur variisque formis eius varias et ipsa induat figuras. Commentator affirmat suo tempore fuisse lapides, qui rationem incrementi Lunae ac diminutionis sequerentur. Intellexi lapidem fuisse, qui in manus pontificis Leonis Decimi pervenit, qui pro varietate luminis Lunae ex coeruleo in candidum transiret. Lapides quoque in chelis Cancrorum inventi mutationem luminis Lunae sentire videntur. Alium intellexi fuisse lapidem seu gemmam, namque gemma nobilior erat in manibus pontificis, ni fallor Clementis septimi postque eius mortem subreptum ac Mediolanum translatum, illoque qui eum attulerat in arce capto non potuisse tamen haberi. Is lapis maculam habebat quae iuxta Solis motum singulo die oriens atque occidens circumageretur, sed et ligna caedua quae inter inanimata merito censentur, mutationem magnam a motu Lunae sentiunt. Et quamvis de hac mutatione contrariae sint opiniones, mutari tamen ea constat, sed et capilli resecti post plenilunium serius crescunt, ut qui a novilunio celerius. Quod vero dixerit figuras convenientes et verticis punctum causam esse ut Sol vario modo nos afficeret, idem in Luna quoque observandum est, quamvis non tamen evidenti mutatione neque insigni at enim cum Sol in medio coelo verticeque nostro fuerit, egregiam mutationem in aere et animantibus parit. Sunt etiam herbae quaedam quae iuxta Solis motum circumaguntur, velut Lupinus et Heliotropium, similiter et aegri plerunque a meridie deterius se habent et usque ad mediam noctem, observatumque est plures eorum qui graviter aegrotant eo tempore mori quam a media nocte ad meridiem usque, quod in ea medietate diei naturalis, quae a meridie est usque ad mediam noctem Sol perpetuo descendat, ut in reliquia ascendit. Quod etiam in Lunae motu evidentius quandoque est, sed et praesegmina unguium et medicamentorum opera mirum in modum pro Lunae qualitatibus immutantur. Adeoque evidenter, ut qui astrologiam negant iudiciaque tollunt, hos tamen Lunae effectus confiteantur. Quod vero dixerit convenientes configurationes, intellexit primo Solis ascensum super terram, descensumque tum locum nonum atque undecimum, qui ut inferius declarabit, quod ascendens ipsum respiciant, robore pollent, ut contra octavus atque duodecimus locus infirmissimi sunt, atque debiles, quod nulla radiorum ratione ascendenti iungantur. Demum his declaratis quae ad Solem et Lunam pertinent, quaeque manifesta iam sunt, ad genus de quo est dubitatio transit, scilicet utrum reliquae stellae aliquid agant in haec inferiora, utiturque ratione et experimento. Experimento quidem sumpto, prout decet eum qui artificiose docet a manifestissimis, nam ortus syderum atque occasus adeo evidentes temporum mutationes faciunt, ut ab omnibus qui naturales res scripserunt temporum observationes iuxta ea descriptae sint. Et clarissimi medicorum, inter quos Galenus, tum etiam Hippocrates, tempora anni magis ab his quam a Solis locis distinxerint. Et ut aliquid pro exemplo adducam, nonne Canicula exoriens mundum immenso aestu afficit, maria turbat, plantas arescere facit, canes in rabiem agit, siccatque cuncta, ut contra Arcturus exoriens pluvias et imbres facit? Quod etiam in configurationibus maxime autem coniunctionibus magnorum syderum, et in his praecipue qui contrariis sunt domibus, hae autem sunt quatuor, Solis et Lunae cum Saturno, Mercurii cum Iove, Veneris cum Marte, facile quilibet perspicere potest, nam modo venti, modo imbres magni, modo frigus immensum fit. Ratione vero sic agitur quoniam planetae cum iunguntur Soli, illius augent vim aut minuunt, omne enim corpus corpori iunctum, aut illud impedit aut confirmat, quo fit, ut cum ex eodem genere sint, ut etiam illius potentiam varient, augeant minuantque atque id verum est de corporibus quae cum lumine coniuncta sunt. Nam si quis ingenti faci exiguam candelam approximaverit, videbit et lumen et opus variari, nam et prius lumen confundetur aliqua ex parte, et diversa erit ratio caloris, maiorque ex parte ubi lumen ipsum affuerit. Atque haec ita fiunt, cum tamen candela ipsa neque colligat, neque reflectat lumen ipsius facis. Rursus vero loco candelae speculum applicetur quanquam exiguum, videbis quantam varietatem et in lumine, et in calore, et in umbris pariat. Modo vero sydera cum Sole vicem et speculi, et candelae referunt, nec parva adeo sunt, imo quaedam parum diametri comparatione a Solis magnitudine differunt, veluti Iupiter et Saturnus et Canicula, quam etiam Sole longe maiore esse haud dubium est, manifestum facit quantam mutationem in influxibus Solis atque operibus factura sint. Videtur enim actio Solis maxima esse atque praecipua, non tamen sola atque invariabilis, quod autem ita sit per Lunae cum Sole congressus hoc demonstrat. Nam procul dubio iam de Luna conclusum est quod multa operetur et agat quasi per se, ergo etiam cum Sole agere et operari manifestum est, per ea quae nuper adduximus exempla. Sed et commentator pro exemplo addit quod tria faciunt ad temperiem hyemis, Mars in Cancro et Leone, Saturnus in Aquario, et Iuppiter cum Sole, eadem aestatem aestuosam et longissimam reddunt. Ratione quidem clara conspicuaque, nam Saturnus cum plurimum abest, frigus augere non potest, Mars quidam parvus Sol est, Iuppiter cum Sole calorem illius maxime auget et fovet. Contrariis rationibus hyems saeva et aestas temperata fiet, ut si Sol et Mars, et Iuppiter absint in Aquario, Saturnus vero in Cancro vel Leone. Illud igitur idem eadem ratione et in aliis syderibus manifestum erit, verum inquit, cum reliqua sydera omnia tardius motu proprio longe quam Luna moveanur, iccirco tribus de causis, quarum tamen tantum duas explicat, syderum aliorum opera obscuriora sunt quam Lunae. Prima quod propter tarditatem, non adeo frequenter licet observare actiones eorum. Secundo quod tempus exquisitum non adeo licet habere declinationis, aut coniunctionis vel occultationis, aut cum primum apparere incipit propter motus tarditatem, unde incerta fit observationis ratio. Tertia quia eadem tarditate fit ut opus ipsum sensim fiat, quod autem sensim fit occultius est, quem quod statim etiam si longe sit maius, veluti de motu Solis in coelo et lapidis proiecti in aere, si alter ad alterum comparetur liquet. Quae si quis consideret non modo in temporum constitutionibus sed etiam in seminibus serendis propagandisque plantis, caeterisque aliis utpote pecoribus et iumentis procreandis sydera esse causas atque observanda esse existimabit. Testimonium vero sumit a pastoribus et agricolis, qui ex ventorum varietate proventum segetum et propagationem animalium certa ratione coniectantur at vero ventos cum ad generalem pertineant constitutionem ex syderum configurationibus pendere docuit. Igitur a primo ad ultimum propagationes animalium et proventus segetum, taliaque omnia eiuscemodi a syderibus pendent. Et ut breviter dicam quicquid in universo fit, seu ad temporum mutationes pertineat, seu ad generationem interitumve plantarum aut animalium, id totum ad syderum motus et naturas atque configurationes referri debet atque ex his praecognosci. Quandoquidem eos qui talia praedicunt non ex natura rerum neque ex parte cognitionis quam a philosophia sumpserint, sed ex syderum observatione praedicere videmus.

Textus XI

Atque horum nonnula excellentiore quadam vi et simpliciore ordine procedentia intelligunt non modo penitus indocti homines, sed et bruta animalia quaedam sicuti sunt temporum et flatuum annua discrimina quorum semper est Sol author. Quae vero maioris negotii sunt, ea tamen non fugiunt quosdam necessitate rerum suarum adactos ad observationes, ut navitae sciunt illi quidem significationes certas hyemis et ventorum quas dant et Lunae et fixarum stellarum cum Sole configurationes. Verum quia neque tempora neque loca quippe imperiti astronomicae scientiae notata neque cursus stellarum errantium collectos habent, ideo non raro contigit illos errare. Quid autem obstabit quo minus qui exquisiverit stellarum omnium atque Solis et Lunae motus, ut iam nullum configurationum neque tempus, neque locum ignoret, si etiam ordine et consequentia expositionis harum rerum percepto distinctas naturas omnium quae diximus perspexerit, non iam dico, quae in rebus subiectis appareant, sed quarum effectiones potestate constent; ut quod Sol calfacit, Luna humectet, deque reliquis similiter, sique is sit, cui ingenium hac in parte suppetat, quid inquam, obstabit, quo minus naturaliter et certo ex omni commistione proprietatem habitudinum discernere possit, ita ut de quocunque tempore proposito explicet iuxta rationem eorum quae tum in coelesti contemplatione observavit circumfusi coeli proprium modum et statum, veluti futurum aut calidiorem aut humidiorem? Similiter ut hominum propriae singulorum constitutionis generalem cognitionem habeat collectam a statu circundantis coeli, veluti corpus alicuius tale esse, talem autem animum quae etiam consequetur casuum singularium praevisio, nempe quod talis coeli status, tali constitutioni aptus sit et conducat ad prosperitatem, talis vero contrarius et in adversa impellat. Haec igitur fieri posse ut percipiantur, ex his atque similibus facile patet.

〈Commentarius〉

Exequitur propositam rem declarare atque principalem, scilicet futurarum rerum per astra certam esse scientiam, atque illam hoc modo ad syllogismum reducemus orationem. Quaecunque ex simplicibus constant quae facile cognosci possint, ab ea excellentiore ingenio et diligentiore cura cognosci possunt, verum astronomica talia sunt, igitur astronomicorum iudiciorum scientia habetur. Maiorem propositionem declarat, quia quaedam sunt adeo evidentia et simpliciore ordine procedunt et ab efficacibus causis eveniuut, ut non solum homines parvi ingenii, verum bruta animalia quadam vi naturae, occultaque praecognoscant, veluti tempora anni, quis enim ignorat mense Decembri futuram Hyemem, Martii Ver, Iunii Aestatem. Unde et Piscium genera quaedam apparant se gregatim ad peregrationes antequam tempora advenerint et similiter aves nidos praeparant. Similiter et Favonii post initium Februarii spirare incipiunt, ut Etesiae sub aestatae, quos ventos ut et alios certis ferme temporibus adeo tuto expectare licet ut reditum planetarum ad loca constituta, omnia autem haec ob id facile dignoscuntur, quoniam a Solis motu pendent. Porro cum Solis motus sit inter omnium syderum simplicissimus, et Sol ipse astrorum potentissimus, ut non facile impediri possit quod decernit, et certo et facile, et constitutis temporibus praescire quae expectantur contingit. Quae vero motus magis varios habent, et non adeo robusta sunt, sunt tamen simplicia, ab his qui non omnino rudes sunt, sed aliquam artem tenent, praesciri possunt, velut ea quae a Lunae et stellarum fixarum cum Sole configurationibus pendent, qualia sunt procellarum et ventorum fortuiti quidam eventus nautae cognoscunt et si motuum astrorum paulo diligentiorem notitiam haberent, exquisite talia praedicere possent. Quid igitur obstat quod si quis naturam horum syderum perspectam habuerit et numerum motuum perfecte teneat, sit quoque praestantis ingenii vir, et norit ordinem et consequentia recte concludere, quin per has notas qualitates calidi, frigidi, humidi et sicci, quocunque tempore proposito ac loco qualitates status aeris cognoscere non possit? Inde ut ex qualitate circumdantis nos aeris etiam qualitatem corporis primo quidem generaliter omnium hominum simul, deinde singulorum dum nascuntur, ultimo vero praesentis status, agnoscat. Utpote si Soli Mars iungatur in Leone arida quidem primo atque fervens erit constitutio temporis illius, tum vero omnium hominum generaliter et qui eo nascentur tempore calidi erunt, atque sicci immoderate, praesertim cordis, atque ob id animi iracundi, crudelis, ambitiosi, prompti, rapacisque. Qui vero iam nati sunt his quidem qui frigida et humida sunt intemperie praediti salutem afferet corporis, atque animi moderationem. Illis vero qui calido et sicco sunt temperamento, ardorem, aestum, morbosque ob id biliosus, iram quoque, imo iracundiam et praecipitem animum praestabit, hecticos vero debilesque iam factos immoderata caloris et siccitatis intemperie enecabit. Manifestum est igitur quonam pacto ex simplicibus qualitatibus, ac primis stellarum Ptolemaeus in constitutionem temporis primo, inde hominum generaliter, tum temperiei singulorum, tum qualitatum corporis (qui enim calidi et sicci cordis sunt, hi idem hirsuti pectore et graciles erunt), inde ad animi qualitates procedens, audaciae puta et furoris cognitionem deveniat. Deinde etiam ad singulorum salutem, aut morbos, aut mortem, aut casus alios fortuitos procedet. Constat autem ex his rerumque ipsarum natura quaedam iam factis ex astris decerni, quaedam his quae nondum facta sunt, iuxtaque haec duo praedictionis esse genera. Veluti si homo valebit dicabitur, pugnabit, longaevus erit? Circa facta versatur an tempus hoc serendo aut propagationi opportunum? Circa facienda atque haec de textus expositione dicta sint. Caeterum tria quae ad intellectum pertinent silentio pertransire non par est, primum quidem quod manifestum est Ptolemaeum existimare mutationes corporum humanorum caeterorumque non fieri nisi per ambientis nos aeris mutationem, utque dicebat poeta:

Limus ut hic durescit, et haec ut cera liquescit
uno eodemque igni.

Sic ex ambientis eadem constitutione varios in variis corporibus effectus contingere atque etiam casus. Alterum est quod quanquam Ptolemaeus omnia in primas qualitates referre videatur, non tamen id haud verum est, aut verum esse putat, nam inferius edocebit ex figuratum natura et proprietatibus etiam stellarum, propria quaedam significata, propriosque quosdam casus et eventus pendere. Et iure merito quidem, nam et medici proprietate rerum quasdam habent, quae vel omnino a primis non pendent qualitatibus, vel omnino in illas referri nequeunt ulla certa ratione. Quod perinde est quantum ad artis tractationem pertinet, ac si omnino ab illis non dependeant, causa vero propter quam author hic harum proprietatum non meminerit, sed omnia in primas transtulerit qualitates duplex est. Prima quidem, ut adversus negantes astrologiam evidentibus et manifestis suppositis, atque principiis procederet. Altera ut doceret lectores se artificiosam non inconditam tradere doctrinam, quamobrem et Galenus in libris De simplicium medicamentorum facultatibus in totum ab hoc genere causarum abstinuit. Non quod illas esse non crederet, nam de eis ibidem tractaturum seorsum pollicetur, sed quoniam tractatio illa quamvis pulcherrima in artem tamen reduci non poterat. Nunc vero tertium adiiciendum praeceptum est, quod docemur ut manifestissima esse intelligamus opera uniuscuiusque syderis, quanto sydus ipsum maius est, ac motus velocior, veluti ut existimemus manifestissima esse opera Lunae post Solem inde Veneris post Mercurii. Nam Mercurius ut celerior est, ita Venus robustior ob magnitudinem, inde Saturni post Iovis atque haec in comparatione ad Solem. Mars igitur obscuriora habet opera quod serius Soli coniungatur sitque minor Iove et Saturno. Stellarum vero fixarum opus manifestius est opere trium superiorum, earum dico quae magnitudinis sunt conspicuae, aut saltem mediocris cum parva latitudine, minus vero quam Mercurii et Veneris. Quoniam enim tardissime moventur singulo ferme anno, imo dicam simpliciter singulis annis Soli iunguntur. Venus vero propter epicyclum saepius, ac longe saepius Mercurius iunguntur Soli in anno, quo vero ad opera Lunae, fixae quidem manifestiora ostendunt opera et maiora, inde Saturnus, deinde Iuppiter, ac Mars, et Venus, ac Mercurius. Horum omnium causa est, quod saepius redeunte planeta leviore ad congressum alterius qui tardius movetur, seu per coniunctionem, seu per radios illi applicetur, proportione enim haec sibi invicem respondent, quod polliciti fuerant ab initio saepius repetendo confirmant atque augent. Verum Venus ac Mercurius cum nunquam Solem respiciant, alios loco horum affectus patiuntur, illius comparatione.

Textus XII

Quod autem non sine causa, quamvis immerito quasi fieri ut percipiantur, nequeat calumniam sustinent, nunc deinceps docere conabimur.

〈Commentarius〉

Hic incipit tertia pars praesentis capitis, in qua docet causas errorum in iudicando, dividiturque in tres partes proprias in quarum prima ostendit duas causas generales errorum, qui contingunt his qui futura praedicere student, huius partis initium est primum quidem. In secunda docet duas causas errorum, qui contingunt in praedicendo de constitutionibus temporum, ibi at est manifestum. In tertia ostendit tres causas principales errandi in praedicendo casus hominum per nativitates, ibi quod autem ad subiicit ergo primam causam generalem.

Textus XIII

Primum quidem inteligendum multa errata, eorum qui parum accurate in re magnae et multiplicis considerationis versentur derogare fidem scientiae et facere ut fortuita videantur etiam quae veritatem complectuntur, quod non recte fit. Nam haec imbecillitas non est scientiae, sed professorum.

〈Commentarius〉

Primum hoc peccatum quamvis videatur vulgare non tamen est negligendum, nam hoc tempore maxime viget. Nam rem difficillimam, et maximae industriae adeo oscitanter tractant, ut artem in maximam vituperationem deduxerint nec immerito dicere solebat Ioannes Marlianus vir gravis iudicii. Si vis divinare, totum contrarium ad unguem dicito eius quod astrologi, aut pollicentur, aut minitantur. Adeo vero in hoc erraverunt ut non inanem tantum, sed infamem disciplinam reddiderint. Neque enim vix centesimam, aut laboris, aut industriae, aut diligentiae, aut temporis, partem impendunt eius quam impendere debent. Nec solum tunc cum inquirere volumus futura negligentia delinquimus, sed cum ars ipsa discenda est, laborare oportet. Oportet enim, ut Ptolemaeus etiam docet, eum qui vult hanc artem profiteri cum honore et laude, ut has omnes duodecim conditiones habeat. Prima, ut sit valde ingeniosus, secunda ut sit valde memor, tertia ut sit prudens et boni iudicii, quarta, ut veritatem omnibus aliis praeponat, quinta ut sit bonus dialecticus, sexta ut sit bonus philosophus naturalis, septima ut optime calleat astrorum scientiam, quae motus et locos docet eorum, octava ut sit bonus arithmeticus, nona ut clarissimos sui temporis viros audierit, et qui experimenta artis de se egregia et admiranda dederint, similiter et operam his libris dederit qui a clarissimis eius artis authoribus conscripti fuerunt, decima ut sit assiduus in studiis et laboribus, atque illi arti ferme totus intentus, undecima ut diu ac longo tempore operam dederit ipsi arti, multaque per se experimenta collegerit, duodecima ut agriculturae, nauticae, militaris, ac medicae artis, tum situs locorum, habitus hominum, morum illius regionis, legum, et religionis, consuetudinisque, ventorum, et generaliter omnium rerum quandam habeat mediocrem cognitionem. Nam si architecto haec necessaria sunt, teste Vitruvio qui de Solis aedificiis tractat et quae tractat sub sensibus habet quid de astrologo dicendum est, cuius contemplatio de omnibus est et absque sensuum auxilio. Itaque quantum et qualiter peccent qui hanc artem tractant, et quam pauci sunt ad illam idonei manifestum esse existimo. Atque haec certe causa errandi maior per se est omnibus aliis etiam pariter acceptis.

Textus XIIII

Praeterea bona pars quaestus gratia huius scientiae nomen et dignitatem aliis artibus vaticinatricibus praetexere consuevere, qui cum fidem apud vulgus invenerint, illis quidem imponunt, cum videantur praedicere plurima, atque ea quoque quibus praedictis naturalis nulla ratio subsit, verum qui rerum inquisitioni student ex eo ipso etiam damnant praedictiones naturalibus rationibus munitas. Sed iniuria, nisi et philosophiam e medio tollendam censeamus, ideo quod qui illam professi sint nonnulli improbi reperiantur.

〈Commentarius〉

Similem hunc errorem praecedenti docet Ptolemaeus ex hoc quod vitia artificum in artem reiici non debent, verum dissimilem, quia praecedens error ad negligentiam, aut naturae defectum pertinet, hic vero ad mores cum lucri causa alias artes inanes tractando illas astrologiae velamine muniunt. Quemadmodum geomantici qui primam figuram certo signo tribuunt, ut gratia exempli minori fortunae Taurum, atque inde secundae Geminos, ac tertiae Cancrum, et ita usque ad duodecimam figuram. Similiter et planetas eis adscribunt impudentissimo mendacio. Alii vero quod natus sit in die Martis, vel Mercurii, Luna quinta vel sexta, mense Octobris, gratia exempli, fabulosam texentes historiam de futuris, artem naturalem et egregiam infamem reddunt. Quidam nomen proprium et matris in numeros digerunt, et numeris planetas et signa adscribunt, mendaciis absurdis artem hanc vituperantes sunt et qui cum non sint videri volunt lucrique cupiditate artem profitentur, quam vix a limine salutarunt. Velut de illo refert Haly, qui quod vellet egregius astrologus videri, dixit se mirari quod cum cor Leonis (stella haec est egregia signiferi) ad quintam decimam partem Leonis pervenerit, quod mundus non conflagraret. Stultissimam hanc vocem audiens quispiam ab eo quem peritissimum in arte iudicat, praesertim eo tempore quo forte fortuna maxima saevit hyems, quis non irrideat merito artis tam egregia et praeclara iudicia? Neque id raro evenit, ut recte Petrus Aretinus scurra famosissimus dixerit, astrologos pulchre praedixisse diluvium anno 1524. quo mense nullus unquam serenior extiterit. Neque enim eo anno Februarius pluvias dedit, vel etiam saltem nebulas, cum soleat reliquis annis pluviosus mensis esse atque id egregium vaticinium e sex errantium syderum concursu (omnibus quippe praeter Lunam quod mirum est in Piscibus) ortum habuit. Tertium genus est eorum qui quae praestari non possunt arte, per artem pollicentur, unde ridiculi cum evadant ipsi arti infamiam tribuunt. Velut de quodam recitat Haly, qui ex Marte in secundo loco volebat propriarum vestium furtum significari cum neque hoc de furtis propriarum vestium ab astrologo possit praedici, quippe nimis singulare est nec si possit praedici ex tam generali causa praedicere licebit. Igitur haec supra artem sunt, quae tamen lucri causa illi praestare pollicentur. Quartum genus est eorum qui ob lucri eiusdem cupiditatem res inanes confixerunt, ut partes et gradus debilitatis et putei, taliaque multa quae non solum ab Arabibus, verum et a Guidone Bonato atque conditoribus Ephemeridum descripta sunt atque his eisdemque rationibus interrogationes, atque electiones finxerunt, quibus pecunias corraderent. Unde tecum aestima lector qualem risum moverint qui vendita electione infelicissimum illi exitum pepererunt, cum multi in eadem causa nullo utentes astrologi consilio felicissime rem peragant atque ut ex multis unum evidentis ac praeclari exitus exemplum referam hominis a me cogniti fuerat princeps Mediolanensis provinciae Ludovicus Sfortia qui quaestuosum astrologum, quique nihil minus quam astrologiam sciret (erat enim ex his quos Ptolemaeus hic merito sugillat), leret eumque ditaverat egregie centum atque plus magnis aureis talentis. Ab hoc pro tanta mercede tempus unicuique negotio inchoando praescribebatur, adeo ridicule ut sapientissimus alioquin princeps cogeretur tempestatibus maximis equos conscendere, totamque auleam cohortem et stipatores per medios imbres, per coenum atque lutum tamquam hostes, vel insecuturus, vel fugiturus deducere. Nescio an astrologi amentia, an ambitione summa, an potius irrisione, ut qui principi ipsi talibus commentis per flagitium illuderet. Atque ei quod nullis aliis prorsus provinciae nostrae principibus contigerit unquam evenit, ut regno ab inimico rege spoliatus, et captus misere vitam in carceribus, etiam colapho accepto et in clatrata ferrea dormiens finierit. Itaque id ad artis vituperationem minime pertinet, unaquaeque enim ars quanto nobilior est eo pernitiosior, si per sycophantas administretur. Quid enim sanctius religione? Quid iniquius perdito sacerdote? Quid melius iurisprudentia? Quid deterius improbo iurisconsulto? Medicina utilissima est humano generi, venefici et ipsi titulo sanctissimae artis, pessima admittunt flagitia. Sextum genus hominum, qui eadem causa peccant eorum est qui servientes principibus aut magnis viris ut pecuniam extorqueant, levissima quaeque et quae nullius prope sunt momenti felicitatis indicia pro maximis ac securissimis ducunt. Quod familiarissimum est Iulio Firmico. Is enim ex minimis causis atque configurationibus, puta accessu Lunae plenae luminibus ad Iovem, provincias, et administrationes, et regna etiam decernit. Nescio an impudentius, an stolidius cum multi talem habentes configurationem vomere terram vertant, aut in parva navicula operam menstruam aliis collocent Ptolemaeus tamen primi generis tantum meminit tanquam notissimi et cuius medio cum causa ut dictum est nota sit, atque eadem, scilicet lucrum, alia membra divisionis nota fiant.

Textus XV

At est manifestum, multum falli in hac parte etiam diligentissimos et summo studio in mathematis versatos, non fit hoc propter quicquam eorum quae diximus, sed rei natura et infirmitate profitentium in tanto onere professionis. Nam praeter id quod materiam quomodo se habeat generaliter consyderamus nec certa scientia, sed coniectura, praesertim quae ex multis diversisque rebus concreta sit, hoc quoque accidit ut configurationes quas veteres tradiderunt et quibus nos iudicia accommodare consuevimus pronuntiantes de iis quas nunc observamus, utilli olim eas configurationes ne semel quidem cum nostris similes et congruentes reperire contigerit. Nam magis quidem aut minus concordare possunt, atque id quidem immensis temporum ambagibus, prorsus autem convenire nullo modo cum omnium rerum coelestium simul ac terrestrium instauratio, nisi cui lubeat inanitate quadam gloriosa ostentare scientiam et perceptionem earum rerum quarum nulla esse potest, aut non sit prorsus expectanda, aut non intra saltem tempus quod humano intellectu comprehendant; si quando igitur in praedicendo erratum fuerit commissum ex eo usu venit quod subiecta exempla dissimilia inter se fuerint. Atque haec una est in aeris exploratione difficultas ad quam nulla accedit causa comperiendorum motuum coelestium.

〈Commentarius〉

Non solum ex errore artificum negligentiaque aut etiam improbitate astronomica divinatio perculsa est, adeo ut nostris temporibus in tantum contemptum abierit, ut astronomum consensus hominum communis, dicere aliud non existimet, quam fatuum, quam stultum, quam insanum, ita perseverans improbitas artificum artem ipsam perdidit. Neque desperandum ob id gloriam artis redimi posse, neque vitium id artis huius quisquam esse putet, sed temporum conditione ita ferente, cum Galenus testetur suo tempore actum esse de medicina nisi quis Deus humani generis misertus auxilietur, et tamen modo nuper reviviscit atque floret, ita haud inconveniens est artem hanc, quae olim quandoque ut temporibus Gordianorum senioris ac iunioris caesarum floruit, aliquando etiam pristinae suae dignitati restituendam esse et certe nostra quantulacunque sedulitate sola effectum est, ut si ars gloriae esse non potuerit, tam profligatis eius rebus, saltem dedecori non futura sit atque pro una genitura centum coronatos habuerimus, aliasque reiecerimus non minore honorario remunerandas, et nobis quidem nisi maiora impedimento fuissent negotia magnarum divitiarum vel hoc solo nomine accessio in promptu erat. Neque eventus praedictionum minores fuerunt ab arte a nobis restituta, praemiorum spe, aut principum pollicitationibus neque si in medicina tot sint artifices nebulones, tam pauci synceri professores, maiorem illa babitura est authoritatem apud homines quam astrologia. Sed etiam quippiam proprium est astronomicae tractationi, quo necesse est artificem falli idque cum Ptolemaeus philosophus esset ac verax fateri maluit quam dissimulare. Est etiam egregiorum virorum mos errata propria fateri, quoniam praestat se virum probum atque veridicum ostendere, quam mendaciis et dissimulatione sapientem. Tanta enim est huius artis praestantia ut etiam si quandoque contingat, qui etiam in aliis artibus veluti medicina error necessarius, nihilominus neque ars ipsa, neque artifex ulli alteri cedat. Nam et in septimo Epidemiorum quicunque illius libri author fuit (et certe vir egregius fuit) ingenue fassus est deceptum se futura capitis. Et philosophus testatus est praestantius esse, atque melius de rebus maximis vel minimum scire, quam de minimis universa. Itaque neque scientia ipsa iudiciorum, nec qui eam profitetur minoris aestimanda erunt, aut existimationem suam minuent, si quandoque (tamen raro eveniet) error incidat necessarius. Atque haec praefari necessarium fore duxi, nunc ad textus expositionem devenio.

Cum in omni actione naturali duae cause sint omnibus quidem manifestae atque principales, scilicet materia et efficiens, nam finis et forma in faciendo non concurrunt, sed alterum eorum necessarium est ut fiat, alterum vero ut factum sit, ut actionis quidem sint duae tantum illae causae priores, effectus autem omnes quatuor. In utraque causa principali astrologum peccare contingit in materia quidem quoniam coniectura illam assequimur, praesertim cum ex multis conflata fuerit, velut cum de homine agimus. Atque in hoc scientia haec est longe inferior scientia fati ut in libro De fato scripsimus. Et ob id contingit multa animalia magis praescire futura, et ecstasim patientes et per somnum, et longe magis oracula, itemque sortes quam astrologum. Exquisitius enim ista scire possunt quam astrologus, quoniam totius materiae imaginem habent, quam astrologus comprehendere aliquando non potest, quamvis sagacissimus et diligentissimus. Sed tamen illorum scientia fortuita est, nec astrologi scientiae comparanda, cuius est certa ars atque praecepta. Altera causa est, quoniam configurationes coelorum nostris temporibus similes non sunt, neque esse possunt antiquis, quarum similitudine ars ipsa confecta est. Ars enim omnis a sensu et observatione initium ducit, ut etiam Aristoteles docet in Analiticis, quamobrem cum Sol semper calefaciat et Luna humectet, non tamen neque quantum, neque quam celeriter illud faciant, nisi per observationes, constat. Itaque cum propter hoc, tum propter proprias vires de quibus dictum est superius necessarium est ignoratis observationibus astrologum delinquere. At necessarium est, ut hae observationes aliqua ex parte a prioribus differant, neque enim ad unguem concursus syderum in aeternum in idem redibit, aut saltem in tempore tanto cuius memoria humana, aut libri sint capaces. Alludit autem ad illud Vergilianum:

Atque iterum ad Troiam magnus mittetur Achilles.

Et opinionem illorum Platonis de anno magno qui constahat triginta sex millibus annis solaribus in tanto enim tempore octavus orbis, qui stellas omnes quas videmus continet, circunvolvitur. Fuerit igitur gratia exempli, coniunctio aliqua Saturni, atque Iovis in initio Arietis, ante tempus servatoris nostri, cum stellis ut tunc erant initii Arietis, redeunte in eundem locum coniunctione, quae non nisi post nongentos annos reverti potest, stellae illae iam novem pene partibus processerunt. Aliae vero ex Piscibus ad eum locum accesserunt, quo sit ut duplex discrimen sit praecedentis coniunctionis a posteriore, ut ex priore quid posterior decernat ad unguem statuere non possimus. Similiter et in coniunctionibus ipsis solum planetarum discrimen est ut quamvis ad eandem partem redeant, neque id tamen nisi post multos ac multos annos, imo post multa secula, non tamen in eodem minuto partis reditus fiet. Et quanquam etiam ad idem minutum rediret, non tamen in eadem parte epicyclus, aut eccentricus absidem habebit in qua prius, quo fit, ut planeta ipse altio sit, vel humilior quam in priore coniunctione. Erit etiam planeta aliam habens latitudinem, aut in alia coeli parte collocatus, utpote in priore in nono loco in posteriore in duodecimo, ut quae in Gallia circa religionem significabuntur in priore congressu, significentur supra discordias in posteriore. Et quae eadem sunt obiecto, utpore circa religionem in Palaestina per primam coniunctionem, in Gallia per secundam expectare oportet. Illud praeterea contingit cuius exemplum praestitisse referunt Publicum Nigidium Figulum, is enim accepta rota duabusque simul effusis guttis, dum celerrime illam versaret ac toto impetu ubi rota moveri destitit, guttae quae simul ceciderant, procul altera ab altera inventae sunt, quod ex astris nihil eodem modo atque coelo, horum inferiorum comparatione, procedit. Unde Albubater in libro De nativitatibus refert, singulo horae momento ascendere viginti quatuor millia roboat coeli, quorum singulum diversam habeat haheat B naturam atque colorem. Istud vero quanam ratione dicere potuerit incertum est, sed tamen hac ratione dictum existimo, quod cum coeli octavi magnitudo tanta sit, ut si etiam in mille quadringentas quadraginta partes dividatur, totidem enim momenta horae in uno die naturali contineri certum est, unaquaeque pars plusquam ducenta millia Italicorum milliariorum continebit. Atque haec una est difficultas cognoscendi aeris qualitates, scilicet non reverti congressus aut configurationes, ad quam dissolvendam nulla cognoscendorum motuum coelestium diligentia accedere potest.

Hucusque duas causas explicavimus propter quas in diiudicandis aeris qualitatibus astrologi falluntur, atque utinam haec tantum esset causa seu causae in permutandis aeris qualitatibus, nempe venti afferunt et referunt nubes, ut necesse sit etiam illorum originem nosse, sed Ptolemaeus vult, ut a ventis initium praedicendi sumamus. Porro qualitates quae in ambientem aerem referuntur, si non sint qualis lux atque id rationi consentaneum est fieri, necesse est ut flante vento syderum constitutiones et promissa ex uno in alium hominem et ex una in aliam regionem transferantur, alterque pro altero occidetur, aut infirmabitur, aut ditabitur, quae omnia cum absurda sint, dicendum est ea quae in continenti ab astris recipiuntur, quaedam quidem ut qualitates, quaedam ut sonos, quaedam vero ut lucem recipi. Qualitates quidem plene transmutantur ex loco in locum lux nequaquam, sonus vero medio modo. Impressiones quoque quae a coelo fiunt per consensum recipiuntur in subiectis non secus ac Herculeus lapis vires a certa coeli parte obtinet. Atque haec sola ratio est, qua et Ptolemaei opinionem et scientiae iudiciorum authoritatem et veritatem et ipsam adversus nimis callidas contradicentium disputationes fueri possumus. Iam vero ubi diligenter utrasque has difficultates quas Ptolemaeus proponit evaserimus, via nobis latissima aperta est. Maior etenim vis astrorum est quam ut quisque eam existimare possit, namque et legum mutationes et imperia, et miracula naturae quae varii in varia referunt, ab his prodeunt. Naturae miracula dixi, non quae divina fiunt providentia, ut mortuorum resurrectio. Itaque Ptolemaei via, velut et Aristotelis in philosophia, sic ab errore remotio est in tradendis regulis eorum quae futura sunt, ut illustres praedictiones atque admirabiles pariat.

Textus XVI

Quod autem ad genethliologica et alia singulatim et peculiariter compositarum rerum iudicia attinet, per multa cernere est quae singulares constitutiones illarum adiuvent et conficiant. Quis enim nescit quantum seminum diversitas ad proprietatem generis uniuscuiusque momenti habeat, cum et hoc ipsius coeli circumfusi et definiti omnibus terris hemisphaerii ambitus opus sit, ut vires omnibus seminibus instruantur quibus unumquodque in sui generis effectione et informatione excellat, ut hominis, equi et caeterorum.

〈Commentarius〉

Iam declaravit difficultates quae in qualitatibus aeris cognoscendis contigunt, atque ex his duo nos Ptolemaeus docet, unum quod quae frequentius revertuntur exquisitius etiam cognosci possunt, quia saepius revertendo proximius etiam ad loca praecedentium congressuum accedunt atque ex his per successum prioris experientiam confirmare licet, ut ex multis experientiis ars confletur iuxta praecepta Aristotelis. Notissimi igitur primo sunt congressus Lunae cum fixis stellis inde cum Sole, post cum Saturno atque aliis planetis. Quarto loco congressus sunt Solis cum fixis stellis, inde cum Saturno, post cum aliis planetis. Septimo loco congressus sunt Mercurii cum Sole et cum fixis stellis et cum Saturno. Decimo et undecimo et duodecimo sunt congressus Veneris cum iisdem Mercurii vero et Veneris congressus tertiumdecimum locum obtinent, reliqui vix noti sunt. Saturni quidem et Iovis propter tarditatem motus, Martis autem proprer parvi orbis in quo defertur magnitudinem. Reliquum est quod Ptolemaeus cum causas illas proprias esse censuerit qualitatum aeris, docuit nos non ex ambientis mutatione vel sola vel maxime immutari corpora nostra, sed per impressionem factam quidem medio ambientis. Sed ut dictum est lucis cause per lumen, hic igitur declarat tres causas principales, nam plures longe sunt quibus promissa astrorum minuuntur, aut augentur, aut pervertuntur, quarum prima est natura seminis, et eius augmentum est a notissimis, si lactuca et quercus et ovis eodem momento generentur, et eodem loco ex eadem constitutione astrorum oriuntur, et tamen omnino diversa sunt, igitur si ex diversis hominibus filii nascantur quamvis eodem tempore et loco, tamen pro natura parentum erunt diversae naturae, formae, et ingenii et fortunae. Recitat Aristoteles quod si canis ex cane non venatico oriatur vix in sex mensibus instruitur (venaticum dico ex eorum genere qui retiarii appellantur) si ex venatico in quindecim diebus eruditur. Illud Horatianum in mentem mihi venit:

Nec imbellem feroces
Progenerant aquilae columbam.

Textus XVII

Loci etiam in quibus gignimur ne ipsi quidem mediocres mutationes afferunt constitutionibus. Nam et singulorum generum seminibus propositis, ut exempli gratia humanis et eodem in statu aeris, tamen multum diversis in locis geniti et corporibus et animis inter se differre comperimus.

〈Commentarius〉

Quis dubitare potest mores Gallorum, et Italorum, et Anglorum, et Aethiopum, et Indorum, et temperaturas et vitam non differre multum invicem? Atque hic narravit duo principia quae sunt intima et causae per se natorum, patria quidem generale, parentes autem proprium, plus autem potest proprium principium quam generale, unde filius robusti Aethiopis validior erit filio debilis Germani. Cum igitur tractasset de principiis propiis et generalibus per essentiam, transit ad principia exteriora. Manifestum est igitur quod genere plura esse non potuerunt. Principium autem proprium in duo dividitur, patrem et matrem. Principium autem generale unum est, scilicet patria. Verum et in patria discrimen est montium et vallis, loci aridi et aquosi. Quemadmodum in commentariis super Hippocratem de aere, aquis et locis diximus, sed si pro patria locum, Ptolemaeum sequentes, dixerimus, omnes differentias amplectemur. Itaque si nascatur puer ex parentibus candidissimis praedominante corpori Venere in regione Aethiopum, nascetur quidem candidus, sed non candidissimus. Successu tamen temporis fiet niger, quia nigredo est opus Solis, et Sol est potentior omnibus planetis, sed principia exteriora cum sint varia et diversa, ideo aliqua vincunt principia, quae sunt per se, et aliqua vincuntur ab eisdem.

Textus XVIII

Et ut haec omnia paria faciamus ipsam tamen educationem et consuetudines nonnihil ad vitam degendam singulatim conferre constat. Quo circa etsi vis maxima est circumfusi coeli, quod haec omnia quae diximus et ipsum in talem modum adornarit, cum illa contra in hoc nihil contulerint, tamen nisi quis et ipsa coniunxerit cum aeris causis multum turbabuntur, qui omnia arbitrati fuerint sese collecturos ex solo supernorum motu, etiam quae ab illis absolute non dependeant.

〈Commentarius〉

Ostendit duo membra similiter causarum fortuitarum generale, scilicet consuetudinem, et proprium, et est educatio. Consuetudo quidem constat ex pluribus, religione primum, legibus secundum, moribus tertium, et naturae principiis, quae pro lege habetur. Educatio et ipsa plurima habet capita, nam et parentum mores, et cibi, et conditio fortunae, et affines, et amici parentum, et ars, et studia, omnia quidem ad educationem pertinent. Haec igitur augere et minuere, et mutare decreta syderum possunt, quamobrem dicit Ptolemaeus, si quis haec omnia praetermittere voluerit et Soli syderum constitutioni inhaerere, vel etiam aliqua solum ex his praeterire in magnos incidet errores, decipieturque in praedicendo. Et quoniam haec a coelo non pendent, id est, a constitutione nati illius, non a coelo simpliciter, quoniam omnia quae sunt in universo mundo a coelo dependent, sicut in libro De fato demonstratum est. Et velut omnium corporum umbrae sunt, et totidem quod corpora cuiusque luminis ratione, ita omnia, quae hic fiunt in coelo principium habent, velut umbrae corpora, sed talis consideratio ad librum De fato pertinet, non ad astrologum, ut alias dictum est.

Textus XIX

Ex his igitur facile poterit intelligi, quam perverse facturi simus, si propter quaedam errata iudiciorum, ipsam totam rationem evertere velimus neque enim gubernandi artem ideo respuimus quod gubernatores saepe offendant. Ac si non potius ut in tanta et tam divina professione grato quidem animo contenti fuerimus eo ipso quod supra vires nostras non sit sive tanquam humano quodam more certa omnia ab ipsa postulaverimus, cum magis debeamus nostrum studium ad illam conferre et bonitate quadam animi attribuere etiam aliena.

〈Commentarius〉

In prima parte huius ultimi ac principalis membri, docet Ptolemaeus non esse relinquendam artem tam celebrem, propter errores paucos qui in ea contingunt, neque propter id quod totam artem assequi non possimus, nam humani ingenii inquit est plura semper velle, quam praestari possit ab arte. Et reliquam partem exemplo comprobat, quoniam gubernatores navium non propter id artem relinquunt, neque homines artem illorum respuunt, quod saepius ipsi artifices decipiantur. Itaque operam bono animo illis dandam consulit, et ut aliena tribuendo etiam illam aliis auxiliis adiuvare et quae nam sint, statim declarat.

Textus XX

Utque non vertimus medicis vitio cum et de morbo et de aegrotantis natura saepe percontantur, ita etiam hac in professione ne pigeat assumere et genus et regionem et alimoniam atque adeo nonnihil etiam eorum quae iam acciderunt.

〈Commentarius〉

Ea quae sunt aliena, et quae assumere oportet astrologum, eadem sunt ad unguem quae de relinquendo peccare nos docuit, ea autem sunt ut dictum est, quatuor, patria, parentes, consuetudo et educatio, addit praeterea quintum, scilicet non nihil eorum quae illi contigerunt, duabus quidem causis, altera ut per directiones exquisitam geniturae constitutionem colligat reliqua, ut per ipsam doceamur quantum ex occulta quadam vi syderum influxus augeantur minuanturve. Vidimus enim quosdam quibus plus satis infelicitatis atque frequentius contingebat quam astra polliceri viderentur ut contra aliis. Nam et filiae nostrae, et minori filio plura longe videbantur imminere pericula, quam eventus praestiterit et filia cum satis imbecillis videretur futura, vix tamen unquam gravi aliquo morbo correpta est et nobis longe maiora successerunt, circa honores, et actiones, et vitam, quam sydera polliceri viderentur. Adeo ut Hieronymus Cutica sacerdos concivis et amicus noster auderet dicere, cum peritus esset Matheseos hanc genituram, quae praefertur a nobis non esse nostram, cum tamen nulla sit certior, sed tamen horum omnium manifestissimae sunt causae. Quemadmodum et quod non consulto coelo 23. die Februarii 1552. quo tempore haec scribimus e patria discesserimus, quo tempore Luna iuncta Saturno, et Marti coniunctis in initio Piscium, Solis radios ingrediebatur, nam Sol ipse iuxta locum Lunae in genitura positus erat, sed haec non vidimus, quamvis videre facile potuerimus. Illud vero et vidimus et non vitavimus, quod cum essemus Lugduni, secunda die Maii discessimus, ituri in Scotiam hora ferme quarta post meridiem, quo tempore Luna Saturni opposito applicabat, parum plus parte una ab eo distans. Erat autem Luna in genitura nostra radiis Saturni infoelix, et ipse Saturnus in Piscibus quod submersionis periculum denuntiat, quod quam male conveniat ituro per mare, quicunque vel principia artis ipsius degustarit prompte intelligit. Et nunc usque nihil haec scribentes passi sumus incommodi nisi multitudinem pluviarum. Verum de omnibus his quod conspicuum sit exemplum, suo loco Deo dante dicemus, additis etiam geniturae et revolutionis, et principiorum itineris figuris. Nam iter hoc duo habuit necessaria principia ut inferius historiam enarrando declarabimus. Sed et schemata consensus adiiciemus figurasque illorum. Consensus enim primus die 12. Februarii fuit, alter die 18. Aprilis. Horum meminisse volui, ut quisque intelligeret cur eam particulam adiiecerit Ptolemaeus atque adeo non nihil etiam eorum quae iam acciderunt. Nunc vero ad explicationem verborum Ptolemaei revertor, is comprobat dicta et praecepta quae nunc dederat medicorum exemplo. Nam et ipsi interrogare solent si aegrum non noverunt, cuias sit, et num morbus ille sit haereditarius, de consuetudine etiam atque educatione cuncta diligenter perquirunt, atque sciscitantur.

Trium igitur impedimentorum, quae in tertia parte huius capitis proposuit. Primum quidem quod ad vitia pertinent, aut negligentiae, aut avaritiae, vel ambitionis ex toto tolli potest. Secundum vero quod ex materiae mobilitate mixtioneque ac propria dispositione, tum astrorum non exquisita cum praecedentibus configurationibus similitudine nulla ex parte tolli potest, sed manet. Ultimum vero, quod ex adiacentibus provenit, hisque quae nequaquam ex arte sunt, minui potest diligentia atque solertia, non autem tolli.

〈I.3〉 Caput III

Textus XXI

Quo igitur modo fieri possit ut de astronomia aliquid praenoscamus, et ulterius non tendat haec scientia quam ad aeris accidentia et quibus ex ea causa homines afficiantur, quae sunt ut opinor, prima compositio virium et actionum corporis animique, itemque certae affectiones et longaevitas et brevitas vitae, praeterque etiam illa, si qua sunt cum his principiis proprie et naturaliter copulata, ut cum corpore res familiaris et convictus, animo existimatio et dignitas quo etiam certi casus referendi erunt; haec igitur confido in superioribus esse explanata.

〈Commentarius〉

Dividitur hoc capitulum in octo partes primas, ab initio vero colliguntur quae prius dixerit, ea autem erant tria principaliter, primum quod aliquid per astrologiam praecognosci potest. Secundum, quod talis immutatio non fit nisi per aeris transmutationem. Tertium, quod in mutato aere ambiente simul, primo corpora nostra primis qualitatibus immutantur, inde corpus atque animus unde temperaturae, sanitas et morbi, brevitas vitae longitudoque et quae unicuique horum coniuncta sunt, ut corpori res familiaris et convictus animo existimatio et dignitas ad quae scilicet animi commoda incommodave casus sequuntur. Veluti quoniam magni viri capite truncantur, si quid deliquerint, pauperes eisdem flagitiis suspenduntur atque minoribus etiam pauperes corpore poenas dant, praeciduntur membra, triremibus mancipantur, divitibus et potentibus exilium pro poena est, vel etiam mulcta pecuniaria. Ita nunquam vidi divites pro privato, scilicet poenas corpore luisse, quanquam multi sint flagitiosissimi, milites quandoque vel uno pullo subfurato suspenduntur. Sed et in itineribus multi ob societatem non solum a latronibus, sed etiam in maris tempestatibus servati sunt, qui vel soli vel uno comite periissent. Ergo primum hoc ad existimationem referri debet, deinde quoniam a multis auxilium habet, qui multis potest imperare. Accedit quod maximum est, quod geniturae plurimae in calamitatibus rarius possunt consentire quam paucae, itaque fit ut si in navi unus sit qui submergi debeat, plures autem alio mortis genere perire et serius, num par est navim propter illum unum periclitari, quinpotius servabitur propter multos. At dices et naves quidem cum plurimis pereunt, et plerunque aliae cum paucissimis quia leviores servantur, hoc vero in secundo libro declarabitur. Nunc satis est edocuisse ea, quae ad intellectum verborum Ptolemaei pertinent de existimatione, adeo ut nunquam legisse me meminerim principem aliquem insignem, imo ne philosophum quidem praeter architam naufragio periisse, cum tamen multi a saevissimis tempestatibus vexati sint. Iuvat igitur in itineribus et in negotiis multos secum ducere. Et praesertim rei peragendae vel itineris gnaros et fidos, et fortes, his etenim iuvantur manifestissimis naturae causis et evidentibus, tum etiam quia talibus plerunque felicia sydera favent, infelicia non obsunt. Atque haec dixisse volui quae ad praesens caput attinent, quoniam tractatio est scientiam astrologiae utilem esse. Caeterum convictus nomine iuxta Haly sententiam intelligimus uxorem, filios, et familiam. Haec enim cum corpore iuncta sunt.

Textus XXII

Sequitur utilitatis consideratio quam et ipsam paucis absolvemus, sed prius constituendum videtur, quid utile hac in parte intelligi et ad quem finem referri velimus. Nam si animi bona spectabimus, quid poterit esse optabilius ad tranquillitatem, gaudium, felicitatem, quam haec de qua loquimur futurorum cognitio, qua et humanorum et divinorum contemplatores efficimur? Sive corporis magis a nobis respectus habetur nulla est scientia qua intelligi melius possit quid uniuscuiusque constitutioni aptius conducibiliusque sit. Quod si forte non est largitrix opum et gloriae et aliorum huius generis, non feramus moleste, cum idem crimen totius philosophiae inveniatur. Nihil enim horum ipsa quidem docet acquiri, sed ut neque hanc ideo damnamus, ita etiam nostram scientiam conservabimus, maiores et potiores utilitates persequentes. Omnino si quis exquirat, reperiet a nulla plane re quae alicuius momenti sit, huius scientiae reprehensionem duci.

〈Commentarius〉

Quod inutilis esset haec scientia obiicere illos iam te audivisse satis existimo, nunc vero argumento pulcherrimo hanc obiectionem diluit ipse Ptolemaeus atque coarguit, argumentumque demonstrat profecto, estque sententia haec praestantior quam hucusque tradiderit, est autem talis. Omnis scientia per se utilis est, etiamsi nullum alium habeat finem, sed iam vos fatemini iudiciorum astrorum aliquam esse scientiam, igitur iudiciorum astrorum tractatio utilis est. Maiorem propositionem assumptam declarat, quia cum triplicia sint bona, ut Aristoteles in Ethicis docet, animi, corporis, atque fortunae. Animi quidem bona sunt, virtutes atque eruditio. Nam ut primo primae Philosophiae habetur, omnes homines natura scire desiderant, nihil autem est optabilius, neque felicius quam naturale explere desiderium. Id vero tanto maius est, quanto ea quae cognoscuntur nobiliora sunt, rariora, et magis optata, at nihil magis optatum quam futura scire, nihil vero nobilius quam cognitio coelestium rerum. Estque ac si quis in concilium superum advocetur. Raro vero haec scientia atque paucis omnino concessa, propria vero ipsis intelligentiis. Esse vero aliquam felicitatem in contemplatione, atque eam egregiam et singularem docuit Aristoteles duodecimo primae philosophiae dicens vita quidem in nobis parvo tempore qualis sempiterna diis dum contemplamur. Itaque constat maximam faustitatem et huius scientiae solum studio atque cognitione accedere. Sed neque si ad corpus respicias, inquit Ptolemaeus, nulla scientia hac utilior esse poterit atque istud inferius demonstrabit. Quod si neque opes, neque gloriam, nec talia largitur aequo animo ferendum suadet duabus rationibus, tum quod cum sint tria ut dixi bonorum genera, nobilissimum animi atque utilissimum, ignobilissimum et minus utile ipsius fortunae, mediocre ipsius corporis, astrologia in maximo et mediocri egregiam praestet utilitatem, altera quod et philosophia quam omnes tamen colunt ac venerantur nihil tale praestat, scilicet neque gloriam, neque opes. Cum ergo philosophiam ob id non deseramus quod talia nobis praestare nequeat, cur astrologiam ea sola ratione negligere debemus? Animadvertendum quod quamvis Ptolemaeus negat astrologiam gloriam et opes parare, similiter et philosopiam, quae tamen domina est omnium, ut commentator docet, scilicet disciplinarum et etiam nobilissima omnium quae homo possidere possit, nihilominus videmus multos philosophos nostra aetate praedivites et opulentos multique alii fuerunt, nec solum opulenti et divites, sed vel hoc solo nomine gloriosi, quorum nomen etiam nunc celebratur, velut Plato, Aristippus, et Aristoteles. Nec nostro tempore defuerunt etiam cum mendace illa astrologia qui sibi rem pinguem familiarem paraverunt. Quid si veram artem calluissent? Non ne Thrasybulum ditavit Tiberius Caesar, cuius etiam arbitrio atque consiliis orbis imperium agebatur. Ergo Ptolemaeus hoc docere nos voluit, artem non per se esse lucrosam, ut medicina et mercatura, neque ad humanam gloriam natam, quemadmodum militia et iurisprudentia, sed ipsa quidem dum praescire docet, nihil vetat quin utilius sit ad omnia bonorum genera comparanda, scilicet divitias, honores, amicos, et reliqua. Haec vero cum notissima esset Ptolemaeus praetermisit, nam quemadmodum Galenus de Hippocrate inquit, in libros quos de difficultate spirandi conscripserat, ita nos de Ptolemaeo existimare oportet nihil, scilicet, illum scripsisse commune aut vulgare, sed omnia singularia atque recondita. Itaque subiicit, nullius rei quae alicuis sit momenti haec disciplina vel accusat vel accusari potest. Quod vero ita sit, et quale sit id in quo accusatur, iis plane verbis edocet.

Textus XXIII

Hoc enim tantum dici audimus, supervacaneam esse cognitionem earum rerum futurarum, quae inevitabili modo futurae sint, et dici ne hoc quidem diserte. Neque enim etiam in iis rebus quae necessario accidunt, ignoramus subitis et inopinis adversitatibus animos magnopere percelli et successibus extolli, sed praevisio futurorum animum componit et moderatur meditatione absentium tanquam praesentium et praeparat ad excipienda ventura cum tranquillitate et constantia.

〈Commentarius〉

Cum res futurae necessario sint venturae superflua est praecognitio illarum eo argumento Phavorini quod saepius declaratum est. Respondet igitur Ptolemaeus, hoc neque diserte dici, sic interpretatur Ioachimus Camerarius qui primos hos duos Ptolemaei libros in Latinam vertit linguam, postremos autem duos qui difficillimi sunt Antonius Gogava Graviensis, qui et priori subscribit duorum primorum librorum conversioni. At nobis certe iter agentibus codex Graecus non adest, curabitur tamen tametsi diligentissime translatus sit ab his Germanis, ut antequam aedatur Graece orationi conferatur, praesertim in his locis ubi varietas dictionum sensum pervertere possit. Cum enim nunc iam Lutetiae proximi simus facile erit codicem recuperare. Itaque pro diserte, efficaciter aut bene, imo vere interpretabimur. Nam, inquit, inopinata mala magis affligunt praevisa minus, unde etiam carmen illud vulgatum est:

Et praevisa minus tela nocere solent.

Quantum vero ad felicitatem pertinet, quod Phavorinus in malum vertebat, bonum egregium Ptolemaeus esse contendit, scilicet successibus non extolli. Sed moderate utranque fortunam ferre. Et assignat rationem, quia cum futura certo expectantur, iam sunt tanquam praesentia, cumque advenerint, quasi iam praeterita sint, animum diuturna cogitatione fatigatum, non secus ac praeterita, quorum iam memoria delituerit diuturnitate temporis parum aut nihil movent, aut mutant. Itaque fit ut ventura mala constanter, et bona tranquille ac moderate suscipiat. Neque enim Solis malis repentinis animus humanus perturbatur et deiicitur ac consternatur, verum etiam bonis. Adeo ut Galenus recitet historicique alii plures quosdam repentina laetitia subito periisse, omitto quod futurae felicitatis certa expectatio deliniat animum, et in adversis praesentibus multum afferant medelae, cum etiam sola spes quae sine certa expectatione est non parum iuvet miseriis afflictos. Accedit quod praevisa bona fortuna hominem non reddit aliis intollerabilem, repentino enim adventu faustitatis animus elatus amicis et affinibus gravis redditur. Et haec est causa cur, qui ex humili loco ad magnam fortunam ascenderunt, ambitiosiores et difficiliores illis sint, qui e magna nobilitate eo potentiae pervenerunt. Excipiuntur etiam occasiones illae paratis magis rebus ut duplo iucundiorem ornatiorem, splendidumque atque accommodatum usum felicitatis praebeant. Tot igitur tantisque modis praevisa bona, non praevisis praestant, etiamsi averti, neque haec, neque mala possent. Verum utrunque posse nunc demonstrabitur.

Textus XXIIII

Non autem existimandum est omnia a supernis causis in res recta humanas derivari tanquam inviolabili et divino quodam edicto proposito singilatim, ut nulla alia vis obsistere quin ita illa grassentur valeat. Nam ipse quidem coelestium corporum motus sempiternus est et procedit divino et invariabili ordine et lege. Inferiora autem mutationibus subiiciuntur de superioribus quidem et primis causis, sed accidit hoc illis per consequentiam legis et ordinis naturalis et variabilis.

〈Commentarius〉

Motus quidem coelestium corporum, et influxus eorum in haec inferiora sempiternus est, et ordine procedit ac lege divina, necessariusque est. Verum non ita ut a superioribus procedunt, sic ab inferioribus recipiuntur, sed ut fortuita et mutabilia, et quae evitari, perverti, augeri, ac minui possint, non quidem superiorum corporum causa, nam ipsa ut dixi sunt immutabilia et necessariam habent actionem in haec inferiora, sed merito inferiorum ipsorum quae inconstanti materia ac semper fluente composita sunt. Non igitur quae ab astris decernuntur sunt necessaria, sed neque aequaliter fortuita quaedam enim sunt necessitati proximiora magis, quaedam minus. Quod etiam in rebus ipsis quotidie spectare licet, ut de morbis, contentionibus, negotiorumque difficultatibus. Atque haec in sequentibus proxime declarat.

Textus XXV

Praeterea sunt quae hominibus accidunt circumstantia aliqua generali, non autem ex uniuscuiusque naturali et propria constitutione, ut si qua ingenti et valida aeris conversione totae gentes intereant, sicut fit in ardoribus, pestilentia, diluvionibus, cum semper minor causa maiori succumbat. Alia autem eveniunt singulorum peculiari et naturali constitutione, per exiguas et faciles aeris contrarias affectiones. Quibus hoc modo diserte cognitis perspicuum fit, quod quaecunque a prima causa, vel in universum vel singulatim moveantur, haec invariabili modo procedere cum illa insuperabilis sit et omni contra nitente vi praestantior. Quae autem aliter se habeant, eorum quibus contrariae affectiones contigerint facilem esse conversionem, quibus vero defuerint illa primas causas sequi, hoc vero fit in scientia hominum, non illarum necessitate et potentia. Quod ipsum animadvertere est similiter geri in omnibus, quibus naturalia sunt principia. Nam et saxa et gemina, et animantes, atque insuper etiam vulnera et morbi et aegritudines, partim necessarias affectiones, partim ex eo quod contrariam habet effectionem dependent. Atque ita existimari par est naturae studiosos praedicere hac scientia eventuras res hominibus non inanitatem quandam opinionum ingredientes quae enim habent multas et ingentes effectionum vires, evitari non possunt, cum alia quibus illud non accidit facile conversiones admittant. Hoc modo et medici, si qui in notandis morbis exercitati sunt, plane praevident qui laetales sint quive curabiles. De his igitur quae mutationibus obnoxia sunt ita audiemus disserentem genethliacum, ut si verbi causa, talem orientem habeat quoniam talis est de qua loquor constitutio, fiet si proprietates aeris tali modo convertantur, magis quidem aut minus ad subiectas congruentias, ut illinc talis quispiam morbus existat. Eodem modo et medici praedicunt de ulceribus, quae vel ut serpant vel ut putrescant, futurum pronuntiant. Similiter et de metallis exemplum dari possit, ut si quis doceat lapidem magnetem, id est, Herculanum ferrum ad se trahere. Nam quemadmodum horum utrumque per se tendit rectam viam, in quam a primae illius naturae vi rapitur, si relictum sibi sit ignoratione contrariae effectionis, sed si medicinam contrariam ulceri opposuerimus neque illud iam serpet neque putrescet neque lapis Herculanus illito alii succo iam ferrum attrahet; sicut igitur haec obsistunt et contrarias effectiones inducunt naturaliter et fatali lege. Ita in his quoque rebus fit de quibus loquimur ignorata enim aut praevisa quidem, sed neglecta tamen ea quae hominibus evenire debeant haud dubie seriem primae illius naturae sequuntur. Praevisa autem et sortita curam, naturaliter et fatali etiam lege, aut avertuntur penitus aut laeviora efficiuntur.

〈Commentarius〉

Haly recte inquam mihi dicere visus est, Ptolemaeum per haec verba ostendisse maximam in rebus divinis atque humanis sapientiam. Namque profecto maximarum rerum et quae pluribus etiam sapientissimis viris difficultatem pepererunt notitiam tradidit, humanas leges atque divinas cum naturalibus rationibus eventibusque ipsis, tum astronomicis iudiciis concordans. Itaque, inquit, quaedam sunt influxus generales qui toti unigenti pertinent, velut pestis, inundatio, annonae penuria, aestus ingens, atque haec cum a vehementissimis et primis causis fiant evadere non licet. Sunt enim a potestate et vi quae comparem non habet in his inferioribus resistentiam. Unde manifestum est, quare in sacra scriptura scriptum sit, cor regis in manu Dei est, quocunque voluerit vertet illud. Sit enim, gratia exempli, ut Deus velit affligere bello aliquo ingenti et clade Germanos, cor Caesaris et regis Gallorum coeli medio et magnarum coniunctionum ac generalium congressuum seu constellationum. (Ita enim clarius hoc nomine res ipsa explicatur) disponet ut pacem nolint inter se. Atque ita regum corda cum ad eorum voluntatem pertineat regiones bene vel male tractare, regionum autem accidentia generalibus subiiciantur congressibus syderum, necesse est ut etiam corda Principum a generalibus coeli constellationibus gubernentur. At cor humanum tantae violentiae resistere non potest. Patet igitur cur corda principum et mentes magis necessitati syderum et divinae voluntati subiacent, privatorum autem sint magis libera. Haec autem necessitas cordis principis quae annexa est divinae voluntati, est necessitas effectus et non peccati. Quamobrem non tollitur libertas arbitrii et ob id nihil absurdum contingit etiam apud illos, qui omnino liberam voluntatem nostram esse affirmant. Ex hoc quoque clarum est cur in superioribus verbis Ptolemaeus dixerit hanc scientiam divina docere cognoscere, hoc enim divinum est prorsus, quod nuper diximus, scilicet quod quaedam eveniunt fatali necessitate, quaedam vero ita ut declinari possint, veluti si quis sit in mari cum tempestate, quamvis periculum praevideat non tamen evadere poterit at vero in flumine natandi peritus, aut periculi gnarus servabitur, alius vero minime. Similiter et illud divinum est quod, omnino est necessarium, quodque evitari non potest a divina mente profectum. Est etiam aliud argumentum generalium horum decretorum praeter id quod sumitur a pestilentiis et inundationibus, et bellis, et sterilitate, et terrae motibus, quae quidem nisi in hos generales influxus referri possunt, et hoc quidem Velleius Paterculus egregius rerum Romanarum scriptor in primo volumine historiae Romanae descripsit his verbis: ‘Quis enim abunde mirari potest, quod eminentissima cuiusque professionis ingenia, in eandem formam, et in idem arctati temporis congruens spatium, et quemadmodum clausa capsa alioque septo diversi generis animalia, nihilominus separata ab alienis in unum quoque corpus congregantur, ita cuiusque clari operis capacia ingenia, in similitudinem et temporum et profectuum semetipsa ab aliis separaverunt. Una neque multorum annorum spatio divisa aetas, per divini spiritus viros, Aeschylum, Sophoclem, Euripidem, illustravit tragoedias, una priscam illam et veterem, sub Crarino, Aristophane et Eupolide, Comoediam ac novam comicam Menandrus, aequalesque eius aetatis magis, quam operis Philemon ac Diphilus, et invenere intra paucissimos annos, neque imitanda reliquere. Philosophorum quoque ingenia socratico ore defluentia, omnium quos paulo ante enumeravimus, quanto post Platonis Aristotelisque mortem floruere spatio? Quid ante Isocratem? quid post eius auditores eorumque discipulos clarum in oratoribus fuit. Adeo quidem arctatum angustiis temporum, ut nemo memoria dignus alter ab altero videri quiverit neque hoc in Graecis, quam in Romanis evenit magis, nam nisi aspera ac rudia repetas, et inventi laudanda nomine, in Accio circaque eum Romana Tragoedia est. Dulcesque Latini leporis facetia per Caecilium, Terentiumque, et Afranium sub pari aetate nituerunt. Historicos, ut et Livium quoque priorum aetati astruas, praeter Catonem et quosdam veteres et obscuros, minus 80. annis circundatum aevum tulit, ut nec poetarum in antiquis citeriusve processit ubertas. At oratio ac vis forensis, perfectumque prosae eloquentiae decus, ut idem separetur, Cato pace, P. Crassi, Scipionisque et Laelii, et Gracchorum, et Fannii, et Servi Galbae dixerim, ita universa sub principe operis sui erumpit Tullio, ut delectari ante eum paucissimis, mirari vero neminem possis, nisi aut ab illo visum, aut qui illum viderit. Hoc idem evenisse grammaticis, plastis, pictoribus, scalptoribusque, ut quisque temporum institerit notis, reperiet eminentiam cuiusque operis arctissimis temporum claustris circundatam. Huius ergo praecedentisque seculi ingeniorum similitudines congregantis, et in studium par, et in emolumentum, causas cum semper requiro nunquam reperio, quas esse veras confidam, sed fortasse verisimiles, inter quas has maxime. Alit aemulatio ingenia, et nunc invidia, nunc admiratio incitationem accendit, naturaque quod summo studio petitum est, ascendit in summum, difficilisque in perfecto mora est naturaliterque quod procedere non potest, recedit, et ut primo ad consequendos quos priores ducimus, accendimur, ita ubi aut praeteriri, aut aequari eos posse desperavimus, studium cum spe senescit, et quod adsequi non potest, sequi desinit, et velut occupatam relinquens materiam quaerit novam, praeteritoque eo, in quo eminere non possumus, aliquid in quo nitamur, conquirimus, sequiturque ut frequens ac mobilis transitus maximum perfecti operis impedimentum sit. Transit admiratio ad conditionem temporum, et ad urbium. Una urbs Attica pluribus annis eloquentiae, quam universa Graecia, operibus floruit, adeo ut corpora gentis illius separata sint in alias civitates, ingenia vero Solis Atheniensium muris clausa existimes. Neque ego hoc magis miratus sim, quam neminem Argivum, Thebanum, Lacedaemonium, Oratorem, aut dum vixit authoritate, aut post mortem memoria dignum existimatum, quae urbes et multae aliae talium studiorum fuere steriles, nisi Thebas unum os Pindari inluminaret. Nam Alcmana Lacones falso sibi vindicant.’ Recte quidem me hercle fecisset Paterculus si tam pulchre difficultatem dissoluisset quam dubitavit, nam neque id facere poterat citra huius artis praecepta, cum non ob id solum desinant simul ac simul floreant quod ad apicem artes producantur, et studia virorum elanguescant, cum videamus in uno et eodem genere plures posse eminere principes. Qui fit ergo ut post Virgilium alius facta Romanorum non tam egregie canere potuerit, quam ille Troianorum, praesertim quod res ipsa maius suggereret argumentum? Et quale fuit inconveniens quod Virgilius si vita superfuisset cuius mens erat ad tempora Augusti pervenire mediis quidem iuxta Flacci sententiam:

Ut iam nunc dicat, iam nunc debentia dici
Pleraque differat et praesens in tempus omittat,
Hoc amet, hoc spernat promissi carminis author.

Et rursus:

Semper ad eventum festinat, et in medias res
Non secus, ac notas auditorem rapit, et quae
Desperat tractata nitescere posse relinquit.

Sublatis aliis properantem ad Augusti tempora quempiam alium quod ille sperarat facere potuisse. Et melius sane quandoquidem, teste Quintiliano multum ab Homero Virgilius deficiat nec linguae vitio quandoquidem Demosthenes a Cicerone eodem teste superetur. Deinde cum videamus res quae a syderibus procedunt ex generalibus constitutionibus non unas esse, sed multiplices. Nam adveniente Sole, gratia exempli ad nos, non solum herbe pululant, sed arbores florent ac germinant, aves nidificant, quadrupeda ad Venerem incitantur, serpentes e latibulis exeunt, pisces gregatim loca mutant, adeo ut flumina quaedam maritimis impleantur. Veluti id quod per Lugdunum transit quod Ararim esse putant, alii vocant Sequanam, piscibus quos illi appellant Loxas tanta multitudine, ut videatur flumen ipsum totum plenum. Similiter et homines laetantur. Idem in Lunae contingit affectibus. Non enim solum in pleniluniis turgent maria, sed et Cancri pinguescunt, et ligna reddunur vivaciora, et morbi plerique ingravescunt, et talia multa. Cum igitur eodem tempore non unum genus artis floreat, utpote militaris disciplina, poesis, eloquentia, pictura, plastica, musica, medicina, philosophia, simul quoque desinant, ut Alexandri, et Augusti, et nostra etiam aetate, cum tamen ab Augusto ad initium nostrae Florentis aetatis, quod fuit circa annum salutis 1440. fluxerint anni inter medii circiter mille quadringenti, nihil egregium pro miraculo natura produxerit in lucem, praeterquam Antonini tempore cum tunc etiam floruissent simul Alexander Aphrodisaeus, Ptolemaeus Pelusiensis, et Galenus Pergamenus, et parum ante id etiam C. Plinius, et Plutarchus Cheroneus Traiani magister, manifestum est ex generalibus constitutionibus coeli principaliter ista pendere. Non inficiamur etiam aliquid in rem facere quae adducuntur a Paterculo. Sed iam ad textus expositionem deveniamus.

Inquit igitur (Praeterea sunt), id est sunt quaedam constitutiones generales adeo potentes, in quibus homines per graves continentis affectus, scilicet terrae, aquae, et aeris superantur. Veluti quis habeat genituram felicis ac diuturnae vitae, contingat terraemotus in urbe sua qui totam diruat civitatem, aut inundatio, quomodo is servari poterit? Verum in propriis affectibus cum per aeris constitutiones debiles fiant, contrariis causis licebit obniti. Deinde docet quod quaedam fiunt a prima causa generaliter, velut cum tota urbs, vel provincia opprimitur, aut cum singilatim pluribus mala eiusdem generis contingunt, veluti anno salutis 1528. morbus epidemius et pestilens generalis universo, vexavit universum humanum genus non tamen ita ut in singulis civitatibus omnes, sed in omnibus aliquos. In his ergo ambobus generales constitutiones dicit fati necessitate alligantur. (Quae autem) intelligit quatuor genera influxus duo iam dicta quae permutari nequeunt, et tertium iam dictum quod a propria pendet genitura, et potest converti studiis ac diligentia hominum. Quartum genus est illorum qui nihil habent proprium tunc, et hi sequuntur primam causam, et hic declaravit magnum secretum, de quo inferirius dicam. Dicit autem quod tales eventus fiunt in hoc quarto genere propter ignorantiam hominum, et non propter vim causae universalis, sicut in aliis duobus. Probat autem hoc ibi. (Quod ipsum) Quia et in morbis, et in rebus naturalibus, quaedam sunt per se insuperabilia, quaedam possent superari vel deduci ad effectum, quae tamen non superantur, neque ad effectum deducuntur, propter ignorantiam. In quibusdam vero diligentia, fortitudine et scientia, nam haec tria scientiae nomine intelligit, decretis contrariis astrorum occurrimus. Et propter hoc qui fortes sunt, soliciti et prudentes, felices sunt plerunque, nam multae eveniunt occasiones, praeter illas generales quas vir industrius arripiat, et incommodum suum vertit. Ut contra negligens et stultus, aut diffidens praetermittit. Unde etiam patet quod triplo plures necesse est esse infelices quam felices, quia ad felicitatem tria illa omnia sunt necessaria, ad infelicitatem unum solum deficere, sat est. (Quae enim) Dicit igitur quod in inevitabilibus non est utilitas quantum ad consilium. (De his igitur) Instruit astrologum futura praedicentem sic, si talis constitutio quae tum ab astris pendere videtur fiat, tales morbi evenient, veluti si Mars in Leone sit cum Sole calorem et siccitatem immensam produci consentaneum est. Haec si producantur perseverentque, multas acutas febres parient illo loco magis, vel illo minus, utpote in perflatis ab Austro quam ab Aquilone magis, et plus in viris quam in mulieribus, et biliosis et exercitatis, quam pituitosis et in otio de gentibus, et in his qui multo vini potu utuntur, et maxime potentis, et aromatibus quam qui contrariis, et in pestilentibus locis pestilentes, ut in Anglia et Flandria, magis quam in India, et aliis salubribus locis. (Eodem modo) Declarat hoc per duo exempla notissima, alterum de medicis qui dicunt ulcus hoc ad Cancrum Sphacelon perveniet, nisi medicina contraria adhibeatur et similiter lapis Herculeus ferrum trahet, nisi succo allii illinatur, sequutus potius in hoc communem opinionem, quam rei veritatem. Declaratum enim est a nobis in libris De subtilitate, hoc experimentum esse falsum de succo allii. Nam nihilominus lapis Herculeus ferrum trahit, quamvis per litum allii succo, quam antea. Sed exempla dantur non quia ita sint, sed ut intelligant qui docentur. (Sicut igitur) Per fatalem legem intelligit naturalem quae a nulla alia perverti potest, nisi potentiore alia naturali. Velut fluminis aqua necessario inundationem pariet nisi aggeribus ripa muniatur. Hoc enim necessarium est, aquam turgentem effundi in humiliorem ripam et campos ei adiacentes, sed et istud magis necessarium terram plus posse quam aquam, et ideo aquam non effundi. Dixit autem hoc, scilicet naturales esse fatales, ut a voluntariis actionibus distinguantur, quae necessariae non sunt, nam voluntas mutatur etiam per se, quod vero a natura fit non nisi a potentiore causa alia naturali impediri potest. Dicit igitur quod sicut naturalibus affectibus morborum et Herculei lapidis occurrimus aliis causis naturalibus potentioribus seu necessariis, (melius enim ita erat vertere καθ’ εἱμαρμένην, quam fatali) occurrere licet. (Ignorata enim) Dicit quod seu ignorentur causae istae generales seu negligantur, hoc autem dupliciter fieri contingit, ut dictum est, vel diffidentia, vel socordia, seriem primae causae sequuntur et homo praelio cadit, vel suffocatur aquis, vel peste moritur, quod si praevideat et curam adhibeat evadere poterit, aut infortunium lenire. Dixit commentator circa hoc pulchram sententiam si praevideamus quod futurum est et occurramus, duorum alterum sequi necesse est, aut effectus impediatur, et tunc habebimus utilitatem contra illos, scilicet qui negant artem esse utilem, aut non impedietur, et ita veri vates iudicabimur, eritque scientia vera, et ita duarum opinionum, quae astrologiae contradicunt una alteri repugnat, nam si occurramus praevisis malis et non sequatur effectus, utilis erit haec scientia si omnino sequatur, erit necessaria. Verum ex his nobis insinuat Ptolemaeus duplicem esse causarum connexionem, unam quidem stellarum ad continentem in primis qualitatibus, altera quae est continentis ad singulares effectus, utpote pestilentiae, belli, penuriae annonae, et hanc secundam connexionem vult esse validiorem prima, non quidem in se, hoc enim impossibile est, quia causae quanto primae sunt proximiores, tanto sunt potentiores, ideo coelum plus influit in continens, quam continens in homines, vel animalia, sed hoc dicit quia ut sciverimus affectum continentis, nihil est quod possit impedire opus illius in nos vel in animalia, quia vel erit consilium hominum vel coelum, vel ipsum continens. Consilium hominum imbecillius est, ut declaratum est, quam ut possit resistere generalibus causis, continens non agit nisi virtute coeli ut docuimus, hanc autem iam recepit, coelum non potest prohibere, quoniam non agit nisi medio primarum qualitatum, et has iam produxit, nec potuerunt impediri. Concluditur igitur quod fatalis lex seu naturalis quae generalis est, et a generali constitutione coeli proficiscitur, firmior est quo ad nostram cognitionem pertinet, ea quae proficiscitur ab astris in haec inferiora. Quia cum astra sint plura et multa ex illis penitus incognita, aliorum vero quae cognita sunt natura non prorsus sit perspecta, et quorum prorsus perspecta sit etiam non sit modus exquisite cognitus, vel etiam dubius, utpote an per circulum positionis, an per locum, an per antiscia, an per eandem declinationem stellae agant. Item cum sit de locis dubitatio in nonnullis, ut maxime Mercurio. Marte et Saturno, tum vero propter principia locorum et situs varios, et proprios, affectibusque quibusdam singularibus praeditos, et non exquisite consideratos, et ipsa etiam principia incognita, his sex de causis contingere potest, ut Saturnus sit in Aquario, et Iuppiter in Cancro cum Sole, et Mars in Leone, et tamen aestas sit temperatissima. Et si astrologus praedicat eam futurum calidissimam, erit ridiculus. Et propterea consulit Ptolemaeus ut astrologus praedicat hoc modo quia Saturnus est in Aquario, et Sol in Cancro, tum reliqua quae diximus, ideo verisimile est futuram aestatem calidissimam, puta in Italia. Et si talis fuerit erunt febres acutae, et etiam patientur sata, et qui biliosi erunt male se habebunt, et qui calidis et siccis utuntur cibis et vinis potentibus, et qui multum exercentur, et erit penuria aquarum, et pisces pauci erunt, et qui illis utentur, laedentur. In primo igitur dicto plerunque erit verax astrologus. Nam licet aliquando ut dixi possit contingere contrarium propter causas illi incognitas, nihilominus raro istud continget, imo rarissime. In secundo autem erit semper verax, scilicet quod si continget illa immensa caliditas, continget et illa quae dicta sunt. Non solum propter ipsam caliditatem, sed quia signum est causas ipsas caliditatis, scilicet astra, non impeditas iri.

Ex his colliguntur septem dubitationes celeberrimae, primum quod fuerint famosissimae et ab omnibus ferme antiquis sapientibus quaesitae. Secundum, quod illis dissolutis apparebit veritas ipsius astrologiae. Nam omnes qui illam oppugnaverunt, aliqua ex his septem difficultatibus ad illam oppugnandam usi sunt. Quod si eas diluerimus recte, ut speramus, nemo tam huic arti infensus fiet, qui illi manum non det. Tertium, quia his cognitis tanquam principiis, ars tota constitui poterit. Quartum, quod horum cognitio ad seriem rerum naturalium cognoscendam, et Fati vim intelligendam et ad sciendum quid necessarium sit in rebus naturalibus, et quid fortuitum, et quomodo liceat fortuitis occurrere, utilis erit.

Prima igitur est, quaenam dicatur constitutio generalis, et quae propria? Cum videantur in coelo omnia astra semper esse et moveri absque alio principio? Similiter quot sint illius genera?

Secunda, in quo differat constitutio generalis locorum a constitutione generali qua singuli homines afficiuntur.

Tertia, quomodo cum coelum sit absque principio et rotundum, plus influat ex hac parte quam alia? Et in hanc partem quam aliam? Cum videamus in terra pluere hic, et procul decem millibus passuum immensa affici siccitate, et rursus ad duo millia passuum imbres cadere, et hoc adeo vicissim, et per parvam distantiam ut mireris, similiter in partibus maris tanta ventorum varietas et singulis horis, ut sit incomprehensibilis.

Quarta, an generales constitutiones in comparatione unius hominis sint potentiores illius genitura propria? Cum videamus morbum laetalem, quo quis moritur magis inexpugnabilem, quam pestilentem.

Quinta, an homo, gratia exempli, qui debet mori ex peste, habeat aliquid necessario coniunctum cum constitutione? Et si habet quomodo sit? Et an inevitabilis, sic ut talis connexio illum adigat necessario ad mortem? Et an ex mutatione loci quis debeat evadere a periculo? Et cur aliquae constitutiones sint a quibus nulli evadunt, et aliae a quibus evadant? Et cur illi qui evadunt evadant?

Sexta, an in bello singuli qui moriuntur genesim habeant constitutioni belli connexam? Et an ille qui est in bello extra patriam, vel in negotiatione, subiiciatur geniturae secundum locum proprium, aut secundum locum in quo moram trahit? Et an electiones Regum, et initia dignitatum, et habitationis in alia regione sint observandae et potestatem habeant? Et an fortuita commigratio potestatem habeat, et quae fit cum electione non habeat? Nam hoc multum refert, quia si etiam electio temporis habitationis aliquid potest, essent electiones valde utiles? Et posset aliquis facere differendo vel accelerando partum quod filius privati nasceretur Rex aut Imperator? Et etiam dubitare contingit an revolutiones revolutionibus succedentes absque testimonio geniturae aliquid possint? et si possint, quid possint, et quantum, et in quo genere? nam de vita haud verisimile est.

Septima, an navis quae submergenda est aquis, habuerit hoc a principio constitutionis suae vel a lignis? Et quando debeat intelligi principium in unaquaque re? Et an artificialia et maxime quae consilio fiunt, habeant principium verum et recipiant influxum ab astris? Nam si hoc ita erit, evidentius electiones valebunt, et forsitan etiam sigilla? Quod si non non. Haec igitur cum totam artem comprehendant, singula suis locis declarabuntur. Nam si vellemus haec omnia hic declarare oporteret in expositione unius huius commenti totam artem compleri et expositionem huius textus quae satis per se prolixa est, in immensum extendere et augere, ideo prosequamur in textu.

Textus XXVI

Cum autem, ut semel dicam nihil intersit quod ad hanc vim attinet inter generalia et singularia mirum videri possit, qua nam de causa in universum quidem persuasum plerisque sit et praevideri illa posse et praevisis utilem esse attentionem. Maxima enim pars hominum fatentur se quoque venturas cognoscere et annuorum temporum mutationes et significationes stellarum inerrantium necnon Lunae configurationes, adque eam cognitionem non mediocrem cautionem adhibent magna cura praeparantes ad aestus gelidifica, ad hyemes calidifica, omninoque dant operam ut rerum cunctarum naturae temperentur; praeterea quo rectiora fiant omnia et in temporum conversionibus et tuto naves in portu solvantur observant significationes fixarum stellarum. In coitu autem pecorum et sementibus configurationes Lunae augescente illius lumine, neque quisquam inventus est qui haec damnaret ut quae aut non observari possent aut observata nihil afferrent fructus. Cur igitur negant esse singulatim praevisionem ex proprietatibus reliquarum commistionum, ut aestus hyemsve intentiores aut remissiores futuras deque item uniuscuiusque propria constitutione vel quare inutilem fere in his cautionem esse volunt? Cum manifestum sit, si ad generales aestus gelidis instructi minus illum sentiant, similem posse efficientiam esse etiam in singularibus rebus, quarum constitutio augmenta magni caloris complectatur. Sed enim omnis hic error ex eo nascitur, quod fere propter difficultatem in singularium praevisionibus parum exercentur, quae res et aliis pene omnibus scientiis fidem detrahere solet, quodque contrariae effectionis vis negligitur. Et quia non multum invenire est talem constitutionem et tam perfectam, cui non impedimentum a prima illa natura obiiciatur, ideo opinio extitit incommutabiliter nobis universa et inevitabili modo penitus immitti. Verum sicut ipsa praevisio, et si non nusquam incurrens, tamen quia aliqua sit digna summo, nisi fallor studio videtur; ita etiam de attentione faciendum iudico, ut quamvis non cuncta sanare possimus, tamen quae possimus seu magna sive parva, in his libenter et grato animo illam amplectamur et non vulgaris lucri instar ducamus ipsius factam nobis copiam.

〈Commentarius〉

Proponit Ptolemaeus fundamentum ex universalibus, volens demonstrare singularium etiam esse artem praesciendi futura. Universale autem tripliciter dicitur, aut quod multa continet, ut populus, gens, provincia, civitas, et hoc est, plerunque minus notum singulari, nec de hoc intelligit author. Est etiam universale quod dicitur de multis, quod consideratur a philosopho naturali et dialectico, et hoc quandoque potest esse notius singulari. Tertio modo pro communi et indiscreta cognitione ut hic capitur argumentum igitur est generales constitutiones sunt notae et utiles iudicio omnium hominum, ergo singulares. Quae autem sint generales constitutiones, declarat tribus pulcherrimis exemplis. Primum de tempore, et hoc dicit pendere a Sole, nam scimus certo aestatem et hyemem futuram, et ita etiam fit utilis haec cognitio, quoniam homines praeparant ligna, et vestes ad temperandum frigus hyemis, et umbras ac porticus et aulas ad temperandum calorem aestatis. Secundum exemplum est de navigatione, in qua cavemus congressum Lunae cum stellis fixis quae tempestatem inducunt, ut sunt Orion et Arcturus. Igitur haec est scientia et utilis. Tertium est in serendis seminibus, plantandis et inserendis surculis, et admittendis iumentis, porcis et ovibus, et fovendis ovis in quibus quaeritur Lunae incrementum. Hoc igitur praesciri potest, et utile est. Igitur, inquit, etiam singularia praesciri possunt. Singulare appellat certam rei quantitatem et mensuram, quae per reliquorum astrorum errantium mistiones figuras et effectus fiunt. Ex hoc patet trium generum maxime illustres esse effectus, et qui ab antiquis non negarentur, Solis, Lunae, et fixarum stellarum insignium, magnitudine vel situ propinquo viae per quam Sol graditur.

Sed enim docet causas tres, quare singularis cognitio negligant, una, quia existimant illud quod adversant (puta Saturni frigiditatem) calori Solis, esse minimam et insensilem, atque ideo contemnendam, et ita de calore Martis vel Iovis. Secunda quia scientia istarum stellarum in situ, motu, et loco est dificillima, ideo ut reliquarum scientiarum, quamvis etiam utilium ad comparandas divitias partes difficiliores praetermittuntur, velut in medicina dissectio tuta in profundis partibus quae supponit scientiam locorum musculorum, venarum et arteriarum. Et in geometria scientia conoydalium corporum, et coni sectionum et in musica enarmonicum diatessaron. Tertia causa est, quia quidam putant vim primae causae seu naturae esse adeo potentem, ut possit avertere quaecunque velit. Et intelligit secundum Haly per primam naturam stellas fixas, aliter possit intelligi Deus. Verum commentator aliter interpretatur, scilicet quod raro (id significavit Ptolemaeus per non multum) contingit, ut talis constitutio pervertat quod ex principio decretum est. Unde factum est ut homines existimaverint, cum tam raro coeli decreta soleant perverti, ut cuncta necessario fieri arbitrentur. Cumque parum hoc ad artem pertineat, non laborabo ut doceam quid magis Ptolemaeus per primam naturam intellexerit.

(Verum sicut) Declarat quod quemadmodum in medicina quamvis non omnia curare possimus in his, in quibus potest, sive magna sint, sive parva, quasi dicat, sive multi servari possint ut in salubribus morbis, seu pauci, sicut in pestilentibus, pars ea tamen medicinae non est negligenda. Ita in astrologia quamvis non possimus occurrere omnibus, non debemus eam utilitatem negligere. Sicut etiam illius scientiam quod quandoque (incurrens ille vertit) aberrans sit, non debemus parvipendere, sed loco non vulgaris lucri ducere illius factum nobis esse copiam. Atque haec cum communi consensu hominum et ratione demonstraverit ad authoritatem sapientum Aegyptiorum se convertit.

Textus XXVII

Quae omnia ita ut exposuimus sese habere cum et Aegyptii intellexissent, a quibus maxime auctam huius artis vim scimus, adiunxere ubique astronomicis praevisionibus medicinae praecepta. Neque illi constituissent expiationes et aversiones et curas eorum quae ab aere vel inciderent vel imminerent et in universum et singilatim, si in ea opinione fuisset ammoveri illa aut averti nullo modo posse. Nunc vero quae contrarias effectiones in ordine naturae habeant, quasi secundo in loco fati ponentes, coniunxere cum praevisionis vi ad usum et fructum omnium, viam praeceptionum quas illi vocant compositiones iatromathematicas, quae vox significat coniunctionem rerum medicarum cum mathematis, qua ratione astronomia quidem declararet subiectarum constitutionum proprietates et quid casuum coelum circundans nos intenderet et suas quorumque causas, nam sine horum cognitione opem certam ferri posse nun sunt arbitrati, quippe qui scirent non eandem omnibus corporibus aut morbis convenire, sed medicinae scientia hoc efficiebat, ut et futuri mali aversio et praesentis curatio quod ad eius rectissime fieri posset de concordibus aut contrariis singulorum effectionibus existeret.

〈Commentarius〉

Probat igitur illorum authoritate scientiam astronomiae bifariam esse utilem. Primum quod ipsi constituerint iatromathematicam scientiam, id est scientiam ex medicina et astronomia, veluti si quis, gratia exempli, laboret, observabant horam qua incipit aegrotare, et similiter ad quem locum directio significatoris vitae pervenisset, et ex his morbi naturam statuebant, atque inde curam ex his constituebant a medicina sumptam eo axiomate, quod contraria contrariis curantur. Alio modo docebant qui nam futuri morbi essent per astronomiam, futuros morbos, atque homines contrario regimine vitae instituebant, ut sic tuti essent ab imminenti periculo, dicit igitur quid profuisset haec diligentia, gratia exempli, quod Mars et Saturnus, cum Sole in Leone aestate futura coituri, debeant producere febres ardentes et maxime siccas ac venenosas, et ob id utendum esse humidis, et cordi utilibus medicamentis, si omnino nihil haec diligentia profutura erat, neque ad tollendos, neque ad avertendos, neque minuendos morbos? Et quamvis de morbis etiam factis hoc intelligi posset, attamen ut etiam Haly recte interpretatur, de futuris tantum loquitur. Secundum exemplum est de expiationibus et aversionibus quae hodie etiam in usu sunt, dum supplicationes populi et sacerdotes praesertim imminente siccitate, aut imbribus fatigati celebrant. Sed tunc multo antea quam fierent, astrologia edocti procurabant, nunc vero nisi iam malo ipso perculsi atque edocti, talia facere solent. Intelligit autem per expiationes preces ad Deum atque sacrificia per aversiones, magica quaedam quae grandines, aut pruinam a campis avertere credebantur, per curam vero quod ex arte rustica est, veluti si frigus immineat ingens, malorum punicorum arbores palea circumcinguntur. Si carbunculus vitibus, serius putantur, procurandumque est ut serius germinent, namque si non turgent plantae ac germinare properant vix hoc malo pereunt. Propter quae morus arbor raro perit quod sero pariat germen, ultima quippe est omnium arborum, et id sapientissima appellata.

Quod vero de Aegyptiis adiecit quos auxisse artem refert intelligit tum illos tum affines illis quasdam provincias, veluti Chaldaeos, de quibus narrat Suetonius in Nerone praedixisse illi imperium et parricidium matris, quod cum illa audisset, dixit, occidat cum imperet. Ex his fuit Thrasylus qui imperium Tiberio exuli praedixit, nimis magnus authoritate, quod Tiberius flagitiose vixerit et C. Caligulae Sulla astrologus necem similiter et imperium atque utrunque insperatum atque hic maxima etiam authoritate vixit. Infelicior fuit Ascletarion sub Domitiano, sed illustrior eventu duplici atque exquisitissimo, ex hoc genere fuit etiam qui Gordiano Imperium per instrumenta tempusque praedixit. Ut appareat Chaldaeos atque Aegyptios hac in arte supra fidem fuisse celebres. Quorum scripta cum colleginet Ptolemaeus, in hunc librum compegit, sed tam breviter, ut maxima pars artis desideretur. Praestabat enim quemadmodum et praestantissimus Hippocrates postquam ex singularibus artem compegerat, librum etiam et singularium exemplorum epidemiis correspondentem conscribere. Multum enim attulisset lucis ad intelligendum ea quae hoc in libro scripta sunt, simulque fidei adversus illos qui artem inanem esse declamitant. Sed hoc nos in Ephemeridum Supplementis facere conati sumus. Nam neque hoc efficere opus est cuiusque, sed eius primum tantum qui in omnibus bonis disciplinis, quemadmodum superius diximus, fuerit exercitatus. Secundum qui diligenter ea quae Ptolemaeo atque aliis scripta sunt, legerit et fuerit meditatus. Tertium, qui multa diversis in disciplinis feliciter conscripserit, ne authoritas exemplis desit. Quartum, ut sit hac in disciplina exercitatissimus, ut opere ipso praestare possit, quae docendo pollicetur. Quintum, ut sit verax, ne fides in scriptis desideretur Sextum, ut sit gravissimi iudicii, tum ut sciat quid ex unaquaque seligendum constitutione seu generalis fuerit, seu genethliaca, tum ut sciat distinguere veras a falsis genituras, cum plurimi delectentur falsas offerre, ut vel astronomos probent, vel illudant eis, est etiam ex usu iudicii gravitas, ut sosum rara et vulgaribus astronomis incognita doceat, quemadmodum Hippocrates in medicina fecit. Quantum profuisset geniturae Domitiani exemplum atque Neronis, cum temporum indicationibus habuisse, non solum ad gloriam artis astronomicae, verum ad ipsam disciplinam excolendam amplificandamque, quas quidem Ptolemaeum habuisse verisimile est, quod proximus ei aetati fuerit et ipse praedives, sed neglexisse visus est. Periere et multa illorum monumenta, siquidem Chaldaeorum et Aegyptiorum, quae in Iulii Firmici manus pervenerunt, quamobrem et ex eo multa seligemus transferemusque in alium librum, maxima tamen cum difficultate, quod cum ille purus esset grammaticus expersque omnino huius artis, non solum omnia absque iudicio, bona, mala, falsa, vera, ex toto et ex parte veritatem continentia, coniuncta disiunctaque in unum absque discrimine compegerit, sed quod multa non intelligens confuderit atque corruperit, et quod deterius est, suppressis undique nominibus, quae si addidisset ut Aetius in suo medico volumine et Galenus passim in libris De medicamentis, quoniam talia experimento constant, facile fuisset coniectari quantum unicuique praecepto fidei esset tribuendum.

Quod vero dicat (quasi secundo in loco fati ponentes), intelligit ut dixi praevisionem seu auxilia pro fato, id est, opere necessario naturae quod vincit secundum fatum, id est, minorem necessitatem, quae ex astris habetur. Veluti si futura sit tertiana in aestate sequenti, purga veroque bilem ante, ususque fuero lactucis et aqua lactis, et lymphato vino plane albo, necessitatem primam et certam,quam fatum hic exposuit ne tertiana hic adveniat, inducet, astrorum vero influxus secundi fati vim retinebit, qui necessitas illius ab alia necessitate opposita superatur.

Textus XXVIII

Verum de his ac summatim quidem hactenus. Nunc transeamus ad explicationem harum rerum ordientes ut in praeceptionibus a primis, hoc est, quae sit coelestium corporum et propria uniuscuiusque natura et efficacia, ita ut tradidere veterum naturales observationes praeque caeteris de stellarum errantium viribus, deque Solis et Lunae disseramus.

〈Commentarius〉

Proponit ordinem tradendorum in hoc primo libro, scilicet de natura, inde de viribus corporum coelestium, praecipue autem Solis et Lunae, inde errantium stellarum, et hoc secundum traditiones veterum non quoruncunque sed naturalium tantum, ut doceret nos contemnendas esse nugas illas quas postmodum ex quibusdam sortilegis traduxere ad nos Arabes satis infeliciter artem corrumpentes. Per naturam vero intelligit masculinos foemininosque planetas, item diurnos ac nocturnos, tum vero potestatem insignis. Similiter et situs, et motus, et figuras ad Solem, et generaliter quaecunque extra coelum non extenduntur, sed per vires quod calefaciant, infrigident, humectent, siccent, beneficae sint ac maleficae, ventos aut imbres generent, divitias aut paupertatem genitis, animos magnos, aut humiles, aut avaros, aut sapientes, et generaliter quaecunque ad haec inferiora pertinent.

〈I.4〉 Caput IIII

Textus XXIX: De viribus stellarum errantium

Animadversum est naturam Solis effectum habere caloris paulatimque siccitatis. Hunc nos etiam sensibus percipimus multo certius quam reliquarum stellarum propter ipsius et magnitudinem et evidentiam mutationum temporalium, quandoquidem quo propius Sol accedit ad verticem nostrum, eo magis ea quae diximus experimur.

〈Commentarius〉

Quoniam expositores hic praefari solent quaedam atque adeo curiose, ut etiam circa titulum multa dicant, ideo et nos quatuor circa hunc praesentem textum faciemus. Primum quidem ponemus subiecta de quibus astrologus considerat. Secundum exponemus titulum capituli atque divisionem affectuum planetarum et reliquorum. Tertio praefabimur quaedam circa textus expositionem, quarto et ultimo ipsum textum explicabimus. Primum igitur dico quod subiecta quae astrologus considerare debet sunt quatuor, primum sunt stellae erraticae dictae, quod variis motibus moveri videantur manifeste, et etiam quod solae vagentur, nam quamvis fixae variis motibus moveantur, ab antiquis tamen propter tarditatem motus ab occidente in orientem visum est illas solo uno motu moveri, propter hoc, et quoniam etiam simul moventur, fixas aliqui alii inerrantes appellavere, planetas enim erraticas Graece sonare et aplanes, id est, non errantes haud obscurum est. Planetae igitur septem sunt, Luna quae omnium infima est et terrae propinquissima, inde ascendendo Mercurius, Venus, Sol, Mars, Iuppiter, Saturnus. Secunda pars subiecti a stellis inerrantibus comprehensa fuit. Tertia vero est de partibus coeli quae secundum longitudinem, aut secundum latitudinem, aut substantiam, aut situm distinguuntur. Secundum longitudinem quidem sunt duodecim signa, quae in tabula depicta vides cum characteribus, quorum initium est ab Ariete, cuius initium est in aequinoctii puncto, id est, puncto aequaliter distante ab utroque polo.

Secundum latitudinem autem in Borealem et Australem ab ecliptyca, aut aequinoctii circulo, et vocatur declinatio. Secundum situm autem quoniam quaedam sunt in coeli corde et ad fortunam magis valent, imo ad existimationem, quemadmodum in ascendente propria corpori et animae, quaedam in septimo loco quae ad fortunam et potentiam, quaedam in imo coeli, atque de aliis eadem ratione. Quo vero ad substantiam, partes sunt coeli aliae aliis feliciores. Nam coelum sic se habet ut terra, stellae montium vicem habent et lapidum ipsa coeli substantia quaedam affert bona malave, calidior frigidior, siccior humidior, pinguis macilenta, arida foecunda, foelix infelix, aequalis inaequalis, pertinax mutabilis, ferax sterilis. Sed illud quod vitare non possumus, nam de inani et pleno, tenebroso et lucido, magna est dubitatio est, quoniam partes coeli quaedum sunt turbidae, velut via lactea, et quaedam perspicuae. Quartum genus est crinitarum stellarum, cometas Graeci vocant, hae enim in coelo fiunt ut alias docuimus. Non autem trabes, aut gemini Soles vel Lunae vel talia, haec enim fiunt in inferiore aeris regione, de his igitur omnibus considerandum. Caeterum quod ad titulum pertinet, illud primo animadvertendum, quo ad vires planetarum intelligit quatuor modis, non tamen hic nisi primo modo, qui est simplicissimus iuxta primas qualitates. Secundus est, quo ad propinquitatem Solis, et refertur ad principium. Tertius est quod refertur ad locum, et hic est duplex, aut enim ad locum naturalem, velut in signo, vel in latitudine, aut in comparatione nostrum, velut in medio coeli, in occidente, supra vel infra terram. Vel in comparatione ad ipsum proprium coelum, ut quod sit in abside, vel in opposito, vel quod sit velox vel tardus. Velox enim fit in opposito utriusque absidis, sed tamen cum absidem intelligo de eccentrico loquor, cum vel velocitas motus sit propinqua naturae absidis vel oppositi eius, et propinquitati Solis, ut libet ex his quae dicta sunt a Ptolemaeo de stellarum motibus. Dividitur autem modus primus in tria, in naturam sexum, et qualitatem. Natura quidem, ut dictum est, calidi, frigidi, sicci, et humidi ex qua derivantur beneficae, maleficae, exitiales et vitales, foecundae atque steriles. Sexu autem, masculinae et foemininae. Qualitate autem, diurnae et nocturnae. Dividuntur autem, planetae praeter id tribus modis, in luminaria et quae erraticae simpliciter dicuntur luminaria dicuntur, quae plurimo abundant lumine, et sunt Sol et Luna, tantum enim habent luminis, ut utrunque in die videatur et reliquas etiam stellas obumbrent, quamquam Venus aliquando et maxime ab his qui acie videndi pollent, quique iam ut dixi eius locum noverunt, videatur, obscure tamen, et obscurius illa Mercurius quatuor eisdem conditionibus, situ, aeris natura, acie videndi, et scientia loci, iuvantur et instrumento, ut iam quinta sit conditio observandi stellas in die. Secunda vero divisio est, quoniam luminarium alterum quidem primum et per se est, et est Sol aliud quod illi succedit, estque Luna. Ob id clarum est cur a Sole inceperit, nam Sol luminarium primum est, et luminaria erraticis quadrifariam praeferuntur, potentia, claritate, cognitione (multi enim sunt qui sola illa ab aliis separata esse syderibus putant) et simplicitate motus. Cum igitur Sol non solum caeteris quinque erraticis, sed etiam ipsi Lunae his quatuor causis praestet, manifestum est cur Ptolemaeus a Sole initium duxerit. A manifestioribus autem ut bene dicit Haly peripateticorum sententia, e quorum numero Ptolemaeus est, initium doctrinae sumendum est, atque ea de causa, quamvis non ordine situs, de Sole primum, secundo de Luna, tertio de aliis quinque erraticis, tractat. Atque in illis cum non videretur manifestus ordo doctrinae, ab evidentioribus aut potentioribus, ordinem situs sequutus est, non quidem ascendendo, sed descendendo, scilicet ut a Saturno initium duceret. Nam quinque hi planetae tertia divisione distinguuntur, tres enim qui supra Solem sunt, superiores dicuntur, scilicet Saturnus, Iupiter, et Mars, duo vero qui infra illum, scilicet et Mercurius, inferiores.

Ut vero ad rem propius accedam, tria praeponere docet, primum est quod Solis opera sunt a Lunae operibus maxime distincta partibus anni et diei, et elementorum, et regionum. Sol quidem aestate, id est, dum est ab initio Arietis, usque ad initium Librae, potentior est et evidentiores facit effectus, Luna vero in sex reliquis signis. Similiter Sol in die potentior est quam in nocte, Luna vero in nocte quam in die. Similiter Sol potentior est in aere, Luna in aqua, terra vero utrique communis est. Declaratum enim est a nobis in physicis quod tria tantum sunt elementa, Terra, Aqua, et Aer. In horum igitur altero, scilicet aere Sol magis praedominatur, in altero, scilicet aqua Luna magis, in terra, quod calore Solis et humido Lunae aequaliter indigeat utrunque luminarium quantum ad foecunditatem arborum, et herbarum, et segetum, aequaliter dominatur. Quo vero ad regiones pertinet, Sol quidem in regionibus dominatur magis quae sub torrida sunt zona, et propinquis, Luna vero magis in his quae iuxta polos sunt. Adeo ut in Scotia (ea ultima est Britanniae pars quae ad Boream spectat), quinquaginta septem et amplius partibus ab aequinoctio distans, Luna potius quam Sol videatur aestatis, aut hyemis esse causa. Sed tamen hyemis quidem et ubique, ut dictum est, causa est et moderatrix, aestatis autem solum moderatrix. Ultra vero circulos poli Arcticum atque Antarticum, Luna utraque tempora disponit, in mediis autem regionibus utrunque luminare ferme aequaliter. Sed et orienti magis praeest Sol, Luna occidenti, Mediterraneis autem locis Sol, insulis et locis iuxta mare, Luna. Regula vero una debet esse generalissima, quod planetae omnes successione fiunt potentiores, veluti Luna non dominatur, neque moderatur, nisi quia Sol non perfecte agit, vel quoniam regio est in extremo occidentis, aut septentrionis, aut insula, aut iuxta mare, aut est ipse Sol in signis australibus, quod fit tempore hyemis vel autumni, aut in nocte, aut impeditus, velut a Saturno, vel in duodecimo vel octavo loco. At si consideres potentiam Lunae, non solum magis nocte quam die potest, atque hyeme quam aestate, sed etiam plus Sole, sic etiam in terae parte septentrionali atque haec secunda est regula. Nam si Lunae vis post Solem desinat, tunc locus est planetae praedominanti alteri. Itaque fit ut hac causa per se Saturnus terrae praedominetur. Quoniam Sol propter illius frigiditatem tantum non potest, quantum debeat excalefacere, neque Luna quantum debet humectare ideoque sub Saturni imperio relinquitur.

Haec vero est prima regula, ex principalibus quibus utitur Ptolemaeus, et in genituris etiam utilissima. Capit enim semper robustiorem pro significatore et domino, sed si ille sit imbecillior, quamvis non sit impeditus devolvitur dominatio ad sequentem atque ita quandoque ex bono ad malum ex libero ad impeditum, nonnunquam contra pervenit dominatus. Et de imbecillitate non est dubium quod non transferat dominium, sed de impedimento magna est dubitatio. Secunda vero regula principalis est, quod rem, modum et affectum partitur semper Ptolemaeus, ut non tribuat unquam omnia uni, nisi coactus, haec autem videbuntur explicata inferius, nunc ad propositum redeo. Tertia regula est, quod omnis planeta aliquid adimit vel addit operibus Solis, aut Lunae, aut alterius, cum ei adiungitur vel opponitur, vel aliquo aspectu, seu radio copulatur vel adversatur. Illud tamen minimum est, cum planeta natura nobilior validus fuerit. Memento tamen quod tempore omnia senescunt, et Sol quantumcunque validus, aut Luna, temporis successu per directionem impeditur. Eadem est ratio stellarum fixarum. Ex his tandem colligitur quod Solis opera illustriora sunt, inde Lunae, inde Iovis, aut Saturni, inde Martis, aut Veneris, post Mercurii, inde fixarum stellarum secundum illarum magnitudinem et lumen, ut persaepe errantium vires vincant.

Secundum ex his pendet atque dubitationem habet, nam cum Ptolemaeus velit per qualitates manifestas in ambientem diffusas aerem, corpora nostra affici sequetur natos mense Iunio Iulioque calidissimos futuros, vel saltem calidiores natis mense Decembri et Ianuario, cuius tamen oppositum saepius experimur. Imo quod maius est, nati regionibus et temporibus frigidis calidiores sunt, atque robustiores Arabibus, atque Indis, atque aestate natis. Propterea plurimi merito Ptolemaeum reliquerunt, ob haec Astrologiam contemnentes. Sed ratio Ptolemaei subtilior est quam ut a quoque possit deprehendi. Non enim in eo quod factum est, sed in eo quod fit, vis consistit. Decebat autem Ptolemaeum hanc rationem praetermittere, quia apud populum non intellecta, ab arte alienaret legentes. Res autem ita se habet, nascitur quispiam Sole in medio coeli in primo Leonis puncto constituto, Saturno vero in oriente, tunc proculdubio aer calidissimus erit, ex impressione iam facta ex ea autem, quae fit infrigidabitur a Saturno ascendente super terras utroque autem modo aer exsiccabitur et a Solis, et a Saturni impressione. Duo ergo quod qui tunc nascetur infans erit niger immodice siccus et frigidus, quia non in eo quod factum est in aere, sed quod impressio in infantem consistit. At rursum instabis adversus nos sata non in eo quod fit, sed quod factum est fortunam et naturam sortiuntur. Si serantur semina Iulio mense quantum vis feblici sydere non provenient, quia calor et siccitas immodica obstat. Respondeo quod alia ratio est, in his quoniam terra quae nutrire debet iam affecta at animalia quae lacte matris nutriuntur solum recipiunt mutationem, non vim iam diu in aerem impressam. Ergo statuendum est, quod cum syderum actiones per singula momenta mutentur corpora nostra recipiunt vim illorum ex aere, non tamen per modum quod aer affectus est, sed actionis syderum quae pro quolibet instanti temporis in nos influitur. Et hanc regulam diligenter considera atque etiam observa.

Tertium vero quod praemittere oportebat est, quoniam declaravimus in physicis, non esse nisi duas qualitates, unam quidem agentem coelestemque, et vocatur calor cui opponitur privatio quae est frigiditas, alteram quae est humidum elementale, cui siccitas, tanquam privatio opposita est. Omnia igitur astra calida sunt, quia omnia aliquid operantur, atque hoc Aristoteles et Averroes quasi vates intellexerunt, propter principia tamen falso supposita, quae ab Hippocrate et prioribus acceperant, non poterant reddere rationem eorum quae admittebant, imo in maximas difficultates inciderunt tum maxime Averroes. Igitur Saturnus caliditatem habet metallis, et lapidibus convenientem, tum etiam herbis atque arboribus, tum etiam quibusdam animalibus, utpote Scorpionibus et scarabeis, homini autem noxiam ac minime congruentem, ob idque frigidus dicitur. Sic non solum unusquisque planeta, sed etiam inerrans stella et suum habet calorem, et comparatione diversorum calida dicitur, aut frigida, sed hic omnia ad hominem referuntur. De sicco autem et humido alia ratio est, de qua nunc textum explicando disseram.

Dicit igitur Solem esse calidum, sed paulum habere siccitatis, intelligit ergo Solem magnam habere caloris vim, nam vere Sol est calidissimus, cum tam procul distans et a terra, et a vertice sic quandoque aerem in Britannia excalefaciat, quem nec mille magnae pyrae accensae excalefacere sufficerent. Quod si dicas hoc ex magnitudine contingere, respondemus id non sufficere, quoniam Sol licet dimetientem habeat quinquies cum dimidio globo terrae maiorem, habita tamen distantiae ratione, videtur ac si esset tantus, quantus apparet. Unde non male omnino videntur Epicurei dixisse Solem non esse nisi qualem apparet, scilicet pedalem, vel paulo maiorem. Caliditas igitur illa est potius ob robur syderis quam magnitudinem. Nam si ignis pedali rotunditate magnus sub initio Cancri distans mille passibus a terra, solum circumageretur Britanniae, nullum penitus sensum caliditatis effingeret in aere. Ergo Sol ipse longe igne calidior est, atque vivacior. Verum calor ille quia siccus non est, immoderatus non dicitur. Intelligit ergo Solis calorem esse multum, non tamen immoderatum, coniungitur enim calor hic cum humido. Itaque corpus quod sic immutatur, calidum est vehementer. Regula enim est, et quarta in ordine, observatione digna. Quoniam omnis planeta et omne sydus talem habet virtutem qualem habet impressionem. Veluti Luna, gratia exempli, Sole potentior eit in nocte, quia lucere solet in nocte quamvis ergo Luna sit sub terra nocte, sicut et Sol, attamen Luna plus poterit quam Sol, quia Lunae non repugnat lucere de nocte, sicut Soli. Et similiter, Luna plus potest in Borealibus regionibus et Australibus iuxta polos, quam Sol, quia magis appropinquat illis partibus. Nam Luna potest habere quinque partes latitudinis tam australis quam borealis, ergo cum fuerit in primo puncto Cancri cum latitudine boreali maxima, id est, in capite draconis, erit propinquior polo boreali, quinque partibus ipso Sole. Et eadem ratione cum fuerit in Cauda draconis in initio Capricorni, erit propinquior polo antartico, quinque partibus ipso Sole. Licet igitur in hyeme Luna esset in principio Capricorni cum australi latitudine quatuor aut quinque partium, plus posset in mutationibus temporum, et plus faciet apud Scotos quam Sol, quia potentia talis est. In Brasilia autem et sub antartico polo duplici causa, et quia potentia talis, et quia actu iam propinquior est. Simili ratione sub polis non tanta est frigiditas quanta creditur, quia Luna, Venus, et Mars maximas habent latitudines. Luna quidem quinque partium, Venus autem etiam octo excedit. Saturnus autem, qui frigoris author est, vix tertiam partem potest implere dictum est autem de his in Problematibus, et libris decem Astronomicorum iudiciorum. Sequitur etiam pari ratione ut planetae in prima domo vires habeant maximas, non in sexto loco, cum tamen utrinque fiat crepusculum in Sole, nam stellae aliae iuxta luminis quantitatem eandem rationem subeunt, quia matutinum crepusculum ad perfectum splendorem terminatur, vespertinum autem desinit in tenebras. Iuxta hoc igitur dicemus, Solem esse calidissimum. Et quomodo non erit calidissimus cum longissimam vitam decernat? Declaratum enim est a nobis in Medicis, vitam consistere multitudine humidi pinguis, et humidum pingue idem substantia esse cum calore naturali. Cum igitur Sol longaevissimos faciat, idem humidissimos et calidissimos necessario faciet. Hoc autem contingit illi propter motus aequalitatem, ut non videatur immoderate calidus quaecunque enim moventur aequaliter, tepescunt quae autem modo velociter, modo tarde, qualitates magis excitant, non autem substantiam mutant. Declaratum est enim a nobis in expositione primae partis primi libri Avicennae, duplicem esse calorem, atque etiam duplex humidum, alterum quidem, substantia, atque hoc in genere Sol est calidissimus atque humidissimus, cuius adventu omnia virent, et animalia turgent ad Venerem, et homines, ut dixi, fiunt longaevissimi qui illo praesente, et potentissimo nascuntur Cum vero ad qualitatem respicimus, moderate calidum dicimus, ut Ptolemaeus quia immensitas caloris humidi multitudine obtunditur, et siccum paululum, quia humidum aqueum ab illo totum consumitur aut immutatur, iuxta quod humida secundum qualitatem dicuntur, id est, quae aqueo abundant humido, ob id igitur Solem paulum siccum dixit Ptolemaeus, quia ubi dominatur, nihil videtur humidi aquei, sed totum in pingue convertitur humidum. Dixit autem effectum habere caloris et siccitatis vere potius quam calidum et siccum quia, ut diximus, Sol minime siccus est, imo neque ulla alia stella, ut docebimus sed humidissimus, et non calidus, sed calidissimus. At ipse alia ratione sequutus peripateticos somniantes Solem non calidum esse, sed calefacere, dixit effectum habere caloris et siccitatis, non calidum esse vel siccum. Quod tamen, ut dixi, si ad qualitates referatur impressas, et non substantiam, verissimum est. Neque enim Sol neque ullum aliud astrum qualitate praeditum ulla est, sed sunt astra omnia impressivarum qualitatum expertia. Calor enim qui in nobis fit, seu in igne, seu cum res dura movetur. Ostendit autem hoc Ptolemaeus ex magnitudine non quidem simpliciter tantum, sed simpliciter et quo ad nos, nam fixarum plurimae simpliciter maiores sunt Sole, sed non quo ad nos magnae, Luna vero quo ad nos aequalis ferme Soli, sed non simpliciter, Sol utroque modo. Igitur cum maximus ferme sit, plus continebit luminis et caloris. Peripateticorum enim sententia, calor pro luminis magnitudine distribuitur. Non autem magnitudo simpliciter, sed ex quantitate, densitate, et claritate sed Ptolemaeus duo haec ultima brevitatis causa praetermisit. Sicut etiam mutationem quatuor temporum causam facit magnitudinis caloris. Igitur, ut tandem hanc expositionem concludam, Sol quidem secundum substantiam calidissimus est, et humidissimus, secundum qualitatem impressam moderate calidus est atque paululum siccus. Ex quibus Haly non inepte has quatuor regulas colligit.

Prima virtus omnium syderum consequitur magnitudinem ipsius syderis. Sed, ut dixi, melius est dicere ipsius luminis, quae consistit in tribus, ut dixi, in corporis magnitudine, luminis claritate, et densitate. Secunda est, quod postquam Sol praecellit alias stellas omnes, ideo etiam dominatur in omnibus quae sunt maxima, scilicet regnis, regibus, magistratibus sapientiae, magnanimitati, nobilitati, fortitudini, splendori, ac talibus. Tertia, quod propter temperiem significat etiam mores bonos, longaevam vitam, et incolumen, rationem bonam, amorem honorum, fidei, lucis, claritatis vestitum, pulchrarum gemmarum et aureorum vasorum, munditiei et lautitiae. Quarta, ut habeat opera affectibus consequentia, ut versari cum principibus, diligique ab illis, ludere, iocari, a Republica non alienum esse, dignitatem retinere, et tamen esse comem, oculorum claritatem habere. Ex his etiam sequitur, ut omnia optima possideat in unoquoque genere, inter metalla, aurum, inter gemmas, carbunculum (Haly dicit Hyacinthum) inter animalia equum, leonem, aquilam, et inter arbores palmam, atque ita in caeteris.

Textus XXX

At Luna propterea quod proxime terram fertur unde humidae exhalationes exeunt plurimum madefacit atque ita prorsus subiecta corpora potissimum et mollia reddit et putrefacit; habet tamen propter illustrationem Solis etiam calefaciendi communicationem.

Saturni stella maxime frigidifica est fed et nonnihil arefacit, quod ut verisimile est a Solis calore et terrae humiditate longissime distat. Caeterum et huius stellae et reliquarum vires exquiruntur etiam de observatione configurationum ipsarum cum Sole et Luna, nam secundum illas alias aliter pro intensione et remissione circunfusi nobis coeli modum constituere manifestum est.

Stella Iovis temperatae naturae est, media enim fertur inter frigidificam Saturni et aestuosam Martis; calefacit autem et humectat, sed quia calefaciendi vis praecellit, ideo foecundi ad illa venti excitantur.

Martis stella et arefacit et urit sicut congruit igneo ipsius calori et vicinitati solari, cum subiectus illi sit orbis Solis.

Stella Veneris eosdem habet effectus quod quidem ad temperationem attinet quos Iuppiter, sed ratio est diversa, nam quod vicina est Soli nonnihil calidifica est, sed multo vehementius humectat, quemadmodum et Luna, propterea quod ingenti luce praedita attrahit exhalationem humidam a proximis terrae locis.

Mercurii stella fere quidem non minus aliquando arefacere quam humores absorbere, propterea quod non valde longe a Sole recedat; aliquando tamen et humectare deprehenditur, cum superposita sit terrae proximo orbi Lunae. Subitarum autem mutationum in utranque partem effectrix est inflata, quasi celeritate comitatus solaris.

〈Commentarius〉

Quicunque expositores conati sunt hunc librum exponere ante nos, non solum coacti sunt dissidentia a philosophis affirmare, sed nec sic etiam experimentis satis faciebant, quandoquidem in stellis nihil aliud sit quam calor, nam humidum et siccum affectus sunt patientium corporum, qualia non sunt coelestia frigiditas vero privatio solum caloris est. Sed nec simpliciter calor qualitas est, qualis in igne vel motu, sed substantia in lumine, ut iam dixi. Hic vero trifariam distinguitur, multitudine (quae duplex est) tenuitate, et puritate, seu claritate. Siccantur etiam omnia, vel a crasso calore, vel a modico. Cum enim aer humidus sit, maximus calor, si sit tenuis penetrando aerem inducit aqueos vapores atque ita concoquit et humectat, non siccat. Crassus autem, dum non penetrat, cum primum calefacit, statim etiam siccat. Exiguus vero etiam siccat, tum praecipue cum crassus fuerit, quoniam cogit neque dissolvit humidum ob id Saturnus atque Mars siccant, sed Mars longe plus, tum quia plus calefacit, tum quia substantia illius impurior est. Est autem substantia illius non tota lux sicut in Sole, sed crassior, ac magis pervia.

Ut autem aliquid de his diligentius habeatur exquisitum, scire decet, quod unumquodque astrum, ut in physicis docuimus, dupliciter lucet, velut et Luna proprio quidem lumine atque Solis, quod a corpore astri terso, atque solido reflectitur. Itaque cum neque omnino purum est astrum, sed substantia minus lucidum, neque solidum tunc obscurius est, velut Mars et Luna ea parte qua a Sole non illuminatur. Igitur stellae fixae quae plurimum lucent, ut Canicula, proprio lumine lucent. Proprium autem non Soli simile, sed vel obscurius, vel debilius.

Verum dices, Saturnus frigidus esse videtur, nam refrigerat homines et illorum membra graviter laedit, sed non simpliciter hoc fit, verum quia Saturni corpus minorem habet quam homini conveniat, caliditatem. Rursus dubitabis, quia iunctus Lunae frigiditatem auget, maxime hyemis tempore? Sed id etiam fit, quia cum Saturni calor minor sit quam Lunae ut tepida aqua ferventi mixta, minus calidam efficit fervente et quae minus calida est tepida, tepidae, reddit minus quam tepidam. Itaque Saturni calor calori Lunae iunctus, minorem illum reddit. Verum dices, etiam cum solus Saturnus ascendit absque aliis stellis frigus auget. Causa est pulcherrima, quia cum, ut dictum est in libris De subtilitate, aer sponte sit frigidissimus qualemcunque consequitur caliditatem, ab astris consequitur Saturnus vero cum omni alio astro frigidior sit, semper refrigerat, dum aliorum opus impedit.

Sciendum est etiam quod uniuscuiusque syderis lumen proprium, est magnitudine, multitudine, tenuitate, et claritate ab aliis diversum quod vero reflectitur, cum sit Solis, purissimum est, tenuissimum atque densissimum, ob id etiam concoquere potest, calefacit et humectat. Quamobrem Ptolemeus Soli et Lunae proprie et maxime vitae principia tribuit. His visis, ad textus expositionem accedo Luna cum sit terrae propinquissima, plus in illam agit lumine suo, elevatque vapores ex parte humidiore, nam ex sicca non possunt elevari, ideo humectat et madefacit aerem. Est alia causa quae a Ptolemaeo adducitur, scilicet cur Luna trahat vapores manifeste a terra, et humectet, quia non habet a quo impediatur. Nam licet Venus et Iuppiter humectent et madefaciant, cum tamen Mercurius et Luna intercipiantur, non potest adeo esse manifestum opus illorum. Tertia causa est a Ptolemaeo declarata cum dixit, quod propter lumen Solis habet vim excalefaciendi, et est clarum, quia lumen illud, ut dixi, est densum, purum, et tenue humectat autem utroque lumine, scilicet proprio et Solis, sed calefacit solum manifeste lumine Solis. Calor enim illius proprius est ferme similis calori Saturni. Dixit quod propter hoc mollit corpora et putrefacit mollit quidem quia humectat, omne autem corpus tantum habet molliciei quantum et humidi. Verum putrefacit quia humidum et calidum augentur, sed humidum a duobus caloribus, scilicet proprio et Solis, calidum ab uno tantum. Quapropter humido vincente calorem, fit putredo, nam putredo prohibetur, vel quia calor dominatur humido, vel quia deficit humidum, vel quia deficit calidum modo Luna dominante nihil horum fieri potest, igitur Luna putredinis causa est. Sed dubitatur, quoniam Luna plena luminibus frigus maximum fit in hyeme? augetur enim frigus apud nos a novilunio ad plenilunium, tametsi Luna cum recedat a coniunctione Solis, quia est in signis australibus veniat ad nos, igitur Luna videtur esse frigida. Sed hoc est casu, non per se vapores enim plurimos elevat a terra, qui cum sint frigidissimi aerem magis infrigidant. Nam et Sol a tropico Capricorni recedens hanc ob causam magis infrigidat et saeviorem facit hyemen. Par autem est ratio de Sole per triginta partes Capricorni, et de Luna donec pervenerit ad oppositum Solis peragratis ferme ducentis partibus signiferi, nam Luna est longe tepidior Sole, cum igitur Sol per triginta illos gradus in quibus accedit ad nos, deberet minuere hyemem, et tamen auget, Luna idem faciet per totam illam medietatem qua ad nos accedit, eadem ratione.

Ex his vero quae a Ptolemaeo dicta sunt quaedam excipiuntur, primum, quod Luna significat omnia quae sunt secundo loco, velut inter metalla argentum. Similiter et omnia quae humido abundant, ut cerebrum in homine, et oculos, et medullas, et etiam in animalibus, haec enim valde correspondent naturae Lunae, quia sunt vehementer humida et parum calida. Ideo nihil mirum est quod ovium medulla et oculi felium sequantur incrementa Lunae. Tertium, quod cum Luna sit velocis motus, significat etiam eos qui sunt in assiduo motu, velut nuncios et cursores. Quartum, quod cum agat ratione humidae qualitatis propter propinquitatem ipsi terrae, id est, cum erit in media cum Sole quadrata radiatione, tunc maxime humectabit. Hoc autem magis in ea quae sequitur oppositionem, quamque coniunctionem. Ob id tunc maxime oceani aestus augentur. Quintum, quod cum caliditas augeatur iuxta luminis quantitatem, quam a Sole recipit, cum magis plena erit luminibus tunc magis excalefaciet. Sextum, quod cum Luna in quadrata radiatione Solis sit humidissima, quia terrae propinquissima et mediocriter calida, quia mediocre lumen habet a Sole, ideo tunc maxime putrefaciet, et hoc est manifestum in pestilentiae temporibus experimento. Nam nullo tempore magis saevit pestis, quam in ultima quadra. Septimum, quod Luna ut propinquior Soli fuerit plus simpliciter recipit luminis a Sole, minus autem in comparatione nostri. Ideo vero cum recedit maxime a Sole tunc plena luminibus dicitur. Octavum, quod in planetis tardioribus non tantum facit velocitas motus, sicut in tribus inferioribus. In Venere igitur velocitas motus consideranda est, et multum facit, magis autem in Mercurio, maxime autem in Luna.

Ut vero Solis proprium est gignere et vitam animamque fovere, ita Lunae corporis incrementa praebere, ob id humidis omnibus praeest. Et nocte etiam quod eo tempore maxime illius vis vigeat, cuncta augentur maxime plantae, ut in die vitam accipiunt floresque aperiuntur, et fructus ac semina maturantur. Eademque ratio est aspectuum illius ad Solem in incrementis, quae quatuor temporum in Solis vita augenda, nam prima quarta maxime humectat, secunda calefecit, tertia siccat, quarta refrigerat, atque huiusmodi plerunque est, dispositio cerebri natorum. Sed et ipsa ad Solem habitudo si subtilius distinguatur, in novem dividitur discrimina. Falcata a prima visione ad sextilis Solis radios, inde ad quadratos dividua ad trigonos vero gibbosa, post plena, usque ad Solis oppositionem, inde ad trigonos radios rediens, globosa ad quadratos, ex his repanda, post caesa, inde incurva, demum silens et occulta.

Saturni autem stella quia plurimum recedit a Sole, debiles recipit illius radios, igitur minimum calefacit simpliciter, hoc autem est multum refrigerare incomparatione quo ad nos. Cum vero Saturnus, Iove et Marte intermedio, distet a Sole, longe plus distat quam Luna, quia Martis et Iovis coeli decuplo maiores sunt coelis Veneris et Mercurii, et quoniam tarde movetur longe frigidior est Luna, quae velocissime et generaliter nullum astrum frigidum est, sed non tantum calefacit, quantum ex usu humanae naturae est, quae calida est et humida, et non parum planetarum autem comparatione calidus est et humidus. Coacti autem sunt antiqui dicere Saturnum frigidum, valde et ita credere, quia elementa omnia non posuerunt frigida, ut nos arbitramur, sed aere esse calidum, et etiam ignem esse elementum frigiditas ergo est elementum. Astra dicuntur frigida, quae non possunt quantum debent calefacere, illa eiusmodi est Saturnus ob altitudinem et substantiae raritatem.

Caeterum dat regulam generalem, quoniam oportet in aliis quinque erraticis considerare illorum habitum ad Solem non solum, sed etiam ad Lunam. Quomodo autem, dicemus inferius, bifariam autem generaliter, vel aspectuum ratione, vel ut sint orientales a Sole hac enim constitutione omnes gaudent, et ut sint occidentales a Luna. Dixit autem Saturnum parnum arefacere, quia plurimum ab humido terrae distat quoniam declaratum est quod Luna propter id humectat, quia plurimum vaporum elevat a terra propter proquinquitatem. Saturnus igitur cum sit distans plurimum a terra, siccabit, quia comprimet vapores humidos propter crassitiem et paucitatem caloris sui. Parum autem, dicit, exiccat, quia non potest fieri siccitas magna, ut dictum est, nisi a calore immenso. Saturnus autem praeest plantis, non quia frigiditas eius faciat ad plantarum generationem, nihil enim minus, sed quia prohibet generationem vermium frigiditate sua, et seminis putredinem, a quibus semina corrumpuntur et infrugifera evadunt, nam quod ad foecunditatem illorum pertinet, Iuppiter author est cum Sole et Luna.

Is igitur cum sit medius inter Saturnum et Martem, temperatus est in calore, quia mediocriter propinquus est Soli, et quia mediocriter validos excipit Solis radios. Ideo vero temperatus et foecundus, quia ubi calidum humido dominatur, ibi est temperamentum et foecunditas optima modo Iuppiter calidus est mediocriter et temperate humidus, ideo foecundus est, et temperatus dicitur, id est, optime dispositus. Excitat autem ventos, quia calidum humido iunctum, superante humido, generat vapores, ut in Venere et Luna, superante autem calore, ventos, ut in Sole et Iove. Mars igitur calidior est Iove, quia propinquior, et etiam quia densior ob id enim rubet quia substantia crassa est, ob id etiam arefacit. Sed et Venus calida est et Iove calidior, quia Soli propior est, ob id igitur excalefacit manifeste similiter et humectat. causa est, dicit Ptolemaeus, quia plurimum habet luminis, supple solaris tale enim lumen profecto, ut declaratum est, quia tenue est, et densum, et purum, multum excalefacit. Quia in hoc sequutus est Aristotelem, qui existimavit omnia astra lumine solo Solis lucere, cum tamen non ita sit, hoc enim bis demonstravimus in physicis. Ideo nostra sequendo principia, in quibus si quis persistat nihil absurdum cogetur fingere, et quae Ptolemaeo non contradicunt, quoniam nondum inventa essent, dicimus Veneris lumen proprium esse ex Solis natura. Est enim veneris coelum quasi unum substantia cum coelo Solis, quod apparet ex motibus qui ferme iidem sunt, unde qui fabricant sphaeras coelestes, iungere solent Venerem Soli in una sphaera.

Solum igitur supponere decet, omnia astra proprio et Solis lumine praedita esse, Lunam quidem plus alieno, caetera proprio, aut aequaliter, sed valde pauca demonstratum est enim hoc, ut diximus. Superest igitur ut declaremus, cur Venus non sit adeo calida ut Mars, cum tamen sit Soli proximior defferens enim absidis Veneris superius tenuius est defferente Martis inferiore. Causa est, quia ut dixi de Sole et innuitur a Ptolemaeo in textu, multitudo luminis et, ut dictum est de Luna, propinquitas eius ad terram facit ut atrahat plurimos vapores a quibus refrigeratur aer et calor minor redditur atque ita temperatur. Quod vero hoc non sit commentitium, facile est intelligere ei qui scit quod iam etiam diximus alias, scilicet insulam sancti Thomae, quae sub aequinoctii circulo posita est, hyemem pati, quodque maius est, dum Sol illorum capitibus superstat, scilicet propter vehementem humidi attractionem atque vaporum. Si igitur hoc in Sole qui tanto vivacior est Venere, quid de Venere censendum erit? Venus igitur minus calida est Marte, quia Mars propter paucitatem luminis, et raritatem, et remotionem a terra non potest trahere vapores, sed ab aliis attractos consumit et dissipat, et ob id Mars dicitur siccus ut regula qualitatum passivarum ita statuatur astra quae abundant plurimo lumine et puro atque tenui, dum trahunt multos vapores et purum, multum resolvunt, humectant egregie quae autem mediocriter trahunt, et mediocriter resolvunt, temperate humida sunt quae autem non trahunt et plurimum resolvunt, sicca sunt valde, ut Mars, et fixae quae ex illius natura sunt. Quae vero non trahunt, resolvunt tamen parum, parum sicca sunt, ut Saturnus et fixae quae ex illius natura sunt. Hinc solvitur dubitatio, cur, cum Iuppiter medius sit inter Saturnum et Martem, qui sicci sunt ambo, ipse tamen sit humidus? Videtur enim pari ratione qua Ptolemaeus illum esse temperatum dicit, quia me dius sit inter Saturni frigiditatem et Martis calorem, quod etiam debeat esse siccus? Sed hoc non vult Ptolemaeus quod quicquam Iuppiter accipiat a Saturno vel Marte esset enim absurdissimum, sed quia mediocriter distat a Sole Mars autem quia nimis propinquus, ideo calidissimus Saturnus quia maxime remotus, ideo quam minime calidus. Ex quo apparet Solem minime esse siccum sed humidum, aliter Iovem necesse esset esse siccum. Humidum autem et siccum, ut centies dixi, non pendent in planetis a Sole, sed a proprio calore et illius qualitate, scilicet multitudine, densitate, puritate, et tenuitate. Iuppiter igitur cum luminis plurimum habeat et sit valde magnus, scilicet maior Saturno et Marte, et vere, et quo ad visum, trahit vapores et humectat, sed parum trahit, quia valde est remotus a terra. Nullus igitur superiorum potest esse valde siccus Mercurius tamen est siccus.

Ideo dixit quod Mercurii stella aliquando siccat propter propinquitatem Solis non intelligit in situ, quia sic Venus est Soli propinquior, sed in loco, quia non recedit a Sole unquam plus viginti octo partibus, modo citra, modo ultra, sed humectat quia est prope Lunam secundum situm. Coelum enim Mercurii contingit coelum Lunae, et etiam quia dum est propinquus Lunae, est etiam propinquus terrae, et ideo trahit vapores et humectat. Et quia brevissimo tempore redit ad Solem, et recedit ab illo ideo facillime mutatur, et omne quod est potentia tale, fit actu tale. Praeterea quod frequenter ad secundam pervenit stationem ubi inferiores plurimum humectare solent, ea autem est cum orientalis est, ideo Mercurius semper facit ancipitem naturam et semper ova excogitantem, quia Mercurii sydus nunquam quiescit, ut bene dicit commentator ideo Luna et Mercurius efficiunt admodum instabiles homines, quia neuter eorum quiescit unquam. Sed quia motus Lunae est perpetuo manifestus, ideo instabilitas lunaticorum est omnibus cognita quamobrem stultitia nominatur. Mercurii vero cum dubia sit et non adeo manifesta, calliditas appellatur, et ad prudentiam referri solet. quamvis non sit vere prudentia, sed natura instabilis et dolosa. Neque enim vere unquam quiescit, nec stare ullibi proprie dicitur, sed a directo cursu statim redit, et a reditu progreditut, et ob assiduum motum exiccat.

Cum igitur est cum Sole exiccat ob paucitatem luminis, et etiam occidentalis, ut dicemus orientalis autem humectat si sit remotus a Sole, et maxime Lunae propinquus, aut in illius configurationibus. Quantum enim Sol calefacit, tantum ferme Luna humectat. Indicio est, quod dormientes sub Lunae splendore, humido alieno valde replentur et carnes quae in lumine Lunae exponuntur, putrescunt. Ergo Mercurius ob frequentes et celeres mutationes, et ob luminis puritatem (adeo enim lucet, ut quandoque etiam per diem, ut dictum est, videatur) movet ventos praecipue tamen ob duas alias causas, et quod circa Solem versetur semper, Sol autem, ut dictum est, ventorum causa, et quod in parvo circulo celerrime motus, ut virga quasi stridens dum concutitur, aerem perpetuo moveat et conturbet atque haec de tex〈t〉us expositione.

Nunc vero doceamus ex his consequentia Saturnus dominatur melancholiae, Iuppiter sanguini, Mars bili, Sol sanguini in arteriis contento, Venus semini et Mercurius spiritui et vaporibus et Luna pituitae et saguini menstruo, is enim pituitosus et crudus. Rursus Saturnus dominatur senectuti et senibus a 68. anno supra, Iuppiter antecedenti aetati in qua sanguinis temperies viget, non fervor Luna in primis quatuor annis, quibus maxime comitiali morbo obnoxii sunt, atque ita a quinto ad 14. Mercurius praeest post Venus ad 22. et sic de reliquis. Nam ultima aetas est frigida, tremula, inepta, tristis, morbosa, pavida quae omnia sunt Saturni et eius naturae propria, sic de aliis. Et eodem modo Saturnini lenti sunt, pavidi, taciturni, suspitione et dolis pleni, avari, tristes, et stulti ob id etiam laboriosi et pauperes, contempti atque infelices. Iuppiter graves, mediocres, in actionibus prudentes, iustos, liberales, divites, honoratos, fideles atque felices. Mars praecipites, audaces, et temerarios, loquaces, simplices, prodigos, laetos, furibundos, inaequali statu semper varios. Sol fortes, secretos, probos, magnificos, laetitiam prae se ferentes, magnanimos, cogitabundos, honoratos, quietos. Venus quales Iuppiter sed luxui, et ocio, et libidini magis deditos. Mercurius varios et sagaces, dolosos, et avaros. Luna inconstantes, laboriosos, minime magnanimos. Saturnus quoque dominatur cicutae, halicacabo, apollinari herbae, mandragorae, scorpionibus, Sol aromatibus et acribus, Mars amaris et venenis quae ob calorem statim occidunt, Iuppiter dulcibus, Venus pinguibus, Mercurius falsis, mixtam enim talia habent naturam, Luna insipidis. Saturnus igitur iuxta hoc, pater est agricolarum et mendicorum, Iuppiter mercatorum, magistratuum, sacerdotum, Mars militum et tribunorum, Sol regum, principum, et aulicorum, Venus ociosorum, et coquorum, ac musicorum, et poetarum, Mercurius thesaurarios secundos, qui sunt a secretis, artifices omnes generaliter, scriptores et eruditos omnis generis, philosophos et professores, Luna nautas et nuncios significat. Iuxta hoc igitur solum ex primarum qualitatum natura ac mensura mixtioneque non propria, sed quae ex caloris magnitudine procedit, genera omnia effectuum in planetis dignoscuntur. Quae vero ex illorum commixtione fiunt, tot sunt et talia ac tam diversa ab illorum simplici natura adeoque mirabilia, ut qui non vim compositionis intelligat, vix credat haec fieri posse stellarum decreto. Tertia regula est, quod postquam haec a temperatura proveniunt, ita illa mutata, mitescunt, aut corrumpuntur.

Textus XXXI

Quae cum ita sese habeant, cumque quatuor sint humores, seu primae naturae duae foecundae et vivificae, nempe calidi et humidi, ex his enim omnia et coalescunt et roborantur; itemque duae exitiales et detrimentosae, aridi et frigidi, unde rursum dissipantur et debilitantur omnia. Tradidere similiter veteres et stellas beneficas esse, Iovem, Venerem, et Lunam eo quod temperatae naturae sint et in qua plurimum insit calidi et humidi. Stellas vero Saturni et Martis maleficas quod contrariae sint naturae et effectus, alteram enim frigidissimam, alteram ferventissimam esse voluerunt; in medio vero reliquerunt Solem et stellam Mercurii ut participes utriusque naturae, suosque effectus accommodantes illarum stellarum ad quas accesserint proprietatibus.

〈Commentarius〉

Cum docuisset primas qualitates harum stellarum, scilicet errantium, declarat, quae ex his sequuntur, eandem ferme quam et nos docuimus primarum qualitatum, quamvis eorum qui ante nos fuerunt opinionem sequutus. Par enim erat cum frigiditas atque siccitas solae essent privationes, nihil praestare praeter impedimentum. Itaque quae vel immodice frigida sunt, velut Saturnus, vel immodice sicca velut Mars, quem ferventem appellat, quoniam maximae siccitati immodica caliditas necessario, ut dictum est adiungatur, intemperata seu malefica appellat. Quae vero calido humidoque abundant, temperata atque benefica. In quibus igitur calor humido perfecte dominatur, ut in Iove, temperamentum est supremum, et benefica maxime, in quibus mediocriter propter humidi abundantiam mediocriter temperata, ut Venus, atque benefica. In quibus autem minime propter caloris parvitatem minime temperata, minimeque benefica, velut Luna. Manifestum est igitur quod Luna dum luminibus plena est, maximas adducit felicitates, quoniam calida satis est pro humidi ratione, ubi vero vacua, debiliter quidem nobis benefacit. Eadem ratio et in Mercurio, qui cum modo siccus sit, scilicet cum Soli aut Marti iungitur, modo frigidus, cum Saturno, maleficus erit atque intemperatus. Similiter cum Iovi, Veneri, vel Lunae iungitur, calidus et humidus efficitur, atque ideo temperatus et beneficus. Mercurii enim stella a Sole atque Luna vincitur ratione quidem generali, quod potentissima sint, haec luminaria. At vero ab omnibus aliis planetis, tum vero in errantibus maioribus vincitur atque mutatur duplici ex causa, et quod simpliciter minimus sit inter omnes stellas, et visu etiam minimus, et quod celeriter motus ab aliis astris, quae non celeriter moveri possunt, validiore influxu facto succumbat. Accedit quod Mercurii sydus potentia, ut dixi, in utramque naturam mutari paratum est. Tria igitur in his iam docuit, qualitatem, scilicet luminis, magnitudinem, quae prima est in Sole, deinde in Iove, quo ad robur et quoniam in toto corpore est. In Luna vero, quo ad densitatem ac terrae propinquitatem, post Venere, post Marte, inde Mercurio, atque Saturno deinde temperiem, quae optima est in Iove, secundo loco in Venere, tertio in Luna, mediocris in Mercurio atque mutabilis, prava in Marte pessima in Saturno, ab his vero opus quod a facultate fit, id vero perpetuo simillimum facultati. Unde temperatissimae etiam maxime beneficae, intemperatae autem maleficae. Sol maxima omnium fortunarum est, neque planeta ullus magis est beneficus, neque magis temperatus, ut supra ostendimus. Verum quia planetas reliquos primum lumine suo impedit dum occultantur sub illius radiis, maleficus dicitur, quoniam illius lumine aliorum decreta benefica frustrantur. Deinde etiam quod maleficarum vires fovendo, aut repugnantia quadam ac veluti dissidio, ut cum Saturno iungitur, maxima afferat incommoda. Tertium, quod cum aestatem facere possit, et hyemem, potentia quidem maximas mutationes subire aptus est omne autem astrum, ut declaratum est, tales habet actiones, quales potentia ipsum est. Mutationes autem recipit et ab astris inerrantibus, et a locis ipsis superioris coeli noni. Ab astris quidem magnis triplici causa, et quod tardiora sint, et quod maiora, et quod altiora. Porro neque altitudo, neque tarditas lumen illius immutant, sed opus tantum vincunt. Magnitudo vero etiam lumen vincit et superat. Est et quarta ratio qua Solem inter ambiguae naturae sydera collocamus, quoniam velut quicquid nobis evenerit boni malive in signis Principibus imputamus, ita impedito Sole ingentia mala sequi consueverunt, quae in illum reiicientes, infortunatum et maleficum appellare audemus ingrati, cum tamen natura sua nullus sit melior. Nam longaeva vitae spatia, corpus incolume, mentem synceram atque optimam, regias dignitates, honoresque atque opes, plus Sol largitur, quam omnes errantes aliae stellae simul, ut non immerito Sol quasi solus appelletur. Quod vero calidam et humidam intemperiem temperatam appellaverit, nos equidem non ut alios, minime fatigat. Moderata enim qualitas temperamenti nomen meretur, multitudo autem ut calida dicantur et humida at quae non ob multitudinem, sed qualitatis excessum calida et humida dicuntur, non iam temperata merentur appellari, sed calidae et humidae intemperies. velut frequenter Veneri et Luna, rarissime autem Iovi contingit, cum debilitatis luminibus atque corruptis, inanes qualitates potius quam luminis multitudinem ad nos detulerint.

〈I.5〉 Caput V

Textus XXXII: De stellis masculinis et foemininis

Rursus cum primarii sexus duo sint, masculinus et foemininus, conferenda ex supra dictis naturis humiditas ad foemininum, quod illa in hoc seu abundet, reliquae vero ad masculinum apponentur, proinde convenienter traditur Veneris stella et Luna foeminini sexus propterea quod in illorum naturis humiditas excellat, Sol vero stellaque Saturni et Iovis et Martis masculini. At Mercurii stella utriusque particeps, cum ex pari siccae et humidae constitutionis effectrix sit. Caeterum ipsae etiam stellae masculas foemininasque vires suscipere dicuntur pro eo atque erga Solem sese habuerint ac masculescere quidem matutinas et antecedentes, vespertinas et sequentes effoeminari. Similiter pro eo atque habuerint sese erga horizonta, nam ab oriente usque ad medium coeli nec non et ab occasu usque ad imum coeli masculescere tanquam orientales, in reliquis autem duabus portionibus tanquam occidentales effoeminari.

〈Commentarius〉

Masculos planetas vocat efficaces magis, et qui etiam masculorum foetuum sunt significatores. Constat enim quod in omni ferme genere masculi sunt foeminis efficatiores, praeterquam, ut dicunt, in Ursis. Hae igitur sunt utilitates et ut sciamus quibus gaudent locis atque signis. Unusquisque enim errantium suo simili gaudet, non tamen loco, sed omnes masculino. Beneficae etiam masculino maleficae effoeminatae quovis modo minus nocent. Trifariam autem dicitur masculinus planeta, aut foemininus natura, et haec est quoties humidum non vincit calorem, at ita Saturnus, Iuppiter, Mars, et Sol masculini sunt, nam Iuppiter tametsi humidus sit, non tamen humidum calorem vincit. Sic et Saturnus cum frigidior sit quam siccus, masculus est. Non igitur quia humidus planeta, ideo foemininus, sed quia calor ab humido vincitur, ut contra in masculis superat et concoquere potest semen. Venus igitur et Luna, cum humidum maius sit calore, foeminini sunt planetae. Mercurius vero, ut in reliquis, ancipitis est naturae. Comparatione ad Solem quilibet planeta masculinus fit, cum dum Sol oritur, est supra terram, et quicunque sub terra est, tunc foemininus vel, ut idem aliis verbis dicam, quicunque ordine signorum minus sex signis distat a Sole, foemininus est et occidentalis, quicunque plus sex signis, masculinus et orientalis, orientales matutinas vocat, quae ante Solem exoriuntur, occidentales vespertinas dicit, quae post Solem oriuntur stellae vel, ut aliter explicem, et causam simul reddam, cur orientales stellae occidentalibus sint efficaciores. Orientales vocantur, quae nocte oriuntur, nam tunc splendorem suum visibilem habent, atque ideo efficacem omne enim astrum, ut inferius docebimus, vim suam in ortu acquirit, quae si iam exorto Sole obumbretur, ut in occidentalibus, quorum ortus est de die, multo minus aerem afficit. Itaque qui sint orientales qui occidentales planetae, et cur masculini sint, aut foeminini, debiles aut validi, iam intellexisti. Occidentalem autem planetam intelligit hic, atque orientalem generalius quam alibi, quoniam per opposita divisio est, ut omnes errantes hac divisione sub altero membrorum masculini vel foeminini comprehenderentur comparatione mundi, quicquid est ab ortu ad coeli medium quod ascendat, est masculinum, quod a coeli medio ad occasum, foemininum, atque id omnino certum et ab omnibus receptum. At quod a septima ad quartam sit masculinum cum descendere videatur, a quarta vero ad primam foemininum cum ascendere, id non ab omnibus conceditur, sed plerique quod est a quarta domo ad decimam, masculinum, quod a decima ad quartam foemininum esse volunt. Verum seu ratio sumatur ab ascensionibus, quae aequales sunt a prima ad decimam, et a septima ad quartam, sicut et a decima ad septimam, his quae a quarta ad primam, seu quoniam ambae vel qualiter ascendunt ad meridiei circulum, vel ambae aequaliter descendunt seu quod non nisi partibus quae supra terram sunt, vim tribuat Ptolemaeus, aliis autem oppositionis causa, tandem id constat, atque ea ratio maxima est, a septimo loco ad quartum ascendere astra, a quarto autem ad horizontem seu ascendens, descendere. His regulis manifeste declaravit Ptolemaeus non solum quae astra essent masculina aut foeminina, sed et quae validiora et imbecilliora. Nam tres superiores ac Sol, cum maximi sint inferiorum comparatione et altiores, potentiores sunt foemininis minoribus atque inferioribus, inferiores enim foeminini sunt. Mercurius enim qualitate masculinus est, imbecillitate foemininus.

〈I.6〉 Caput VI

Textus XXXIII: De diurnis et nocturnis

Praeterea cum evidentia temporum discrimina dies et nox efficiat et diurnum quidem spacium masculum censeatur, propter calorem et rerum gerendarum opportunitatem, nocturnum vero foemininum, propter insitum humorem illi et acquiescendi convenientiam, stellarum quoque consimili ratione nocturnam esse docuere Venerem et Lunam, diurnos Solem et stellam Iovis promiscuum Mercurium, sicut matutina in figura diurnus, in vespertina nocturnus habeatur. Utrique etiam conditioni attribuere maleficarum alteram, secuti non similitudinem, sed diversitatem naturarum. Nam si stellis bonae constitutionis similia applicata fuerint, augentur vires bonitatis illarum, sed exitialibus admista dissimilia coercent vehementiam maliciae illarum. Qua de re frigidam Saturni stellam attribuere calori diurno, ac Martis siccam humiditati nocturnae; hoc enim modo utraque ad temperatam conditionem accedet postquam a contraria constitutione correcta moderationemque adepta fuerit.

〈Commentarius〉

Post temperiem ac sexum docuit errantium naturam tempori congruentem, naturalem in omnibus secutus rationem, ut scilicet, temperatis similia tribueret, unde Soli et Iovi diem propter calorem, Veneri et Lunae noctem ob humidum planetae enim hi temperati sunt, et qualitates tantum duae ut dixi, calor et humidum, in Sole autem et Iove calorem humidum et omnem aliam qualitatem superare docuimus, velut in Venere et Luna humidum superat calorem, longeque magis aliam omnem qualitatem. Saturnus autem et Mars non ut reliqui sunt accipiendi, diurni et nocturni ob naturam suam, sed ut minus noceant. Ita ut Saturnus est diurnus, quia minus nocere potest, cum sit minus frigidus, ideo etiam minus siccus, quia frigidum non redditur siccius, nisi frigiditate aucta, ut in nocte tempore enim hyemis non magis siccatur terraque in nocte per glaciem, ita Mars cum sit calidus et siccus noctu redditur frigidior et ideo humidior, quoniam in aestate non magis siccatur terra a calore quam in die. Sic igitur Mars cum sit diurnus efficitur nocturnus quia minus nocet est enim temperatior et humidior. Intelligi autem potest trifariam nocturnus vel diurnus, vel quod nativitas sit, utpote noctura, et hic sensus non est verus si enim tum sit sub terra duplici afficietur malo, et quod erit calidior ac siccior ob Solis praesentiam et quod erit sub terra. Secundus modus est, ut diurnus intelligatur super terram, nocturnus sub tera, nec hic sensus congruit quomodo enim erit Saturnus diurnus super terram de nocte, cum proprie sit nocturnus relinquitur, tertius modus ut dicatur diurnus in diurna genitura super terram, et in nocturna sub terra, nocturnus autem in diurna infra terram in nocturna supra terram, et sic intelligi debet. Sed quia videretur quod Mars si deberet esse nocturnus in die, oportet ut sit sub terra et in nocte super terram et ideo videretur esse quasi in opposito Solis, et ob id retrogradus dico quod erit in bono statu, in die si fuerit in sexto loco dum Sol est in septimo. Sic enim erit orientalis, numeroque auctus et nocturnus, melior etiam si sit in quinto loco, et Sol in septimo, non distans plus 45. gradibus, cum sit orientalis auctus numero et motu nocturnus, et in succedenti. Pari conditione erit in ascendente, cum Sol fuerit in duodecimo aut undecimo licet enim tum sit nocturnus et in angulo erit, tamen occidentalis lumineque diminutus, licet motu auctus. Melior istis cum Sol fuerit in ascendente et Mars in duodecimo loco, vel in nono in trigono eius radio, sed tum erit ferme in prima statione, cum erit orientalis et humidus. Optimus est, dum Sol est in ascendente ut sit in undecimo loco, nam Sol tendit ad eius sextilem, et Mars erit in succedenti orientalis auctus lumine et motu. Et tamen nocturnus cum hoc, et in omnibus his praesupponitur, quod Mars sit in signis in quibus gaudet, aut saltem finibus, aut locis. Eadem pro ratione in Saturno. Oportet enim in mala temperie semper deteriores qualitates emendare. Ita fiet, ut si Saturnus in die dominetur, non adeo refrigeret, nec Mars in nocte adeo exiccet quare neuter tantum nocebit. Sed Iuppiter quomodo in die magis iuvabit, cum iam confessum sit omnia astra die vires amittere? Hoc igitur per se est intelligendum seu supra terram sit, seu infra, seu orientalis, seu occidentalis, ut fiant iuxta hoc status octo singulorum planetarum, Solem excipiendo.

In die supra terram orientalis
In die supra terram occidentalis
In die infra terram orientalis
In die infra terram occidentalis
In nocte supra terram orientalis
In nocte supra teram occidentalis
In nocte infra terram orientalis
In nocte infra teram occidentalis

Cum igitur Iuppiter in die fuerit supra terram atque orientalis, erit optime dispositus. Quod si orientalis de nocte supra terram, erit etiam bene dispositus. Quod si orientalis de die infra terram, minus bene dispositus, quam his duobus modis, et quam si supra terram diurnus, sed tamen occidentalis esset. Habes quatuor modos in benefica atque diurna quatuor reliqui modi deteriores sunt, ut pessimus sit Iovi esse in nocturno tempore infra terram et occidentalem, atque alii eadem ratione. Fuerunt tamen qui absurdissime diurnum in nocte praeferrent sub terra, cum Ptolemaeus doceat haec non ante Solis praesentiam, sed ad temporis naturam debere referri. Itaque orientalis semper melior est occidentali, et diurnus in die quam in nocte, supra terram quilibet planeta quam infra terram. Solis autem praesentia ex se plus nocet quam iuvet. Amittunt enim omnes stellae coram Sole lumen atque splendorem, et cum his etiam vires. Diurni vero actionibus sunt magis opportuni, nocturni magis defatigantur et praecipue Venus. Mercurius suam ancipitem naturam retinet, matutinus cum calidior sit, diurnus est, vespertinus autem nocturnus.

Caeterum sic colligemus hos status planetarum breviter quandoquidem utilissima sit haec doctrina ad sequentia, et maxime congruens naturalibus rationibus. Duo sunt planetae principales, qui et luminaria dicuntur Sol diei, Luna noctis. Sed in hoc differunt, quod Sol illuminat diem et efficit, Luna autem et si noctem illuminet, non tamen efficit, sed potius Solis ipsius abscentiam Saturnus vero et Iuppiter diurni dicuntur, quia simpliciorem motum habent, semel congrediuntur. Soli semel antecedunt, semelque subsequuntur, ac Mars et Venus nocturni appellantur, quia in eodem anno diutius sub Sole uterque eorum lateat, non quod saepius occidant et obscurentur, quandoquidem hoc solum verum, sit de Venere non de Marte. Venus enim quia nunquam a Sole ex proprio orbe discedit, et circulus eius parvus celerius anno vertitur modo orientalis, modo occidentalis evadit. Martis autem orbis semper progreditur lentius quam Solis, ideo non potest eodem anno bis fieri orientalis, aut occidentalis, ut Mercurius et Venus bene diutius latitat sub Sole, ut illi nam Saturnus et Iuppiter propter motus tarditatem paulo plus mense absconduntur. Mars tribus et mensibus, et Venus quatuor latitant. Ait etiam Porphyrius non vere contra signorum successionem ferri planetas. Ex quibus duobus tam manifestis erroribus patet, quam imperitus fuerit artis quanquam parum fidei illius commentariis in Ptolemaei libros sit adhibendum. Quem enim in claris coecutire deprehendimus, quid in dubiis rebus authoritatis, aut quantum habiturum censebimus? Verum quod de statu inferiorum ait sic intelligendum est, Venus et Mercurius semper cum Sole eodemque motu progrediuntur, verum parvis propriis Sphaerulis modo ante, modo retro feruntur terminus distantiae orientalis, atque occidentalis vocantur maximeque longitudines. Ibi motus planetae incipit permutari, nam si celerius Sole movebatur post tardius procedere incipit si tardius celerius atque hic iam habes longitudinem duplicem, et motus mutationem, seu ad excessum, seu ad diminutionem. Post vero ubi a longitudine occidentali diu erga Solem retrocesserit, in signifero tamen processerit ad primam pervenit stationem, ubi non solum Soli propinquior fit, sed etiam in circulo signorum retrocedit, donec ad Solem appropinquando devenerit et abscondatur, vocaturque hic occasus vespertinus, qui enim vesperi videbatur, desinit occultatus Solis radiis videri. Cum vero Solem regrediendo superaverit tandemque ante Solem apparere coeperit, ortus vocabitur matutinus habes iam sex status. Etenim ex hoc ad longitudinem maximam orientalem fertur, dum minus iuxta ordinem signorum procedit, habes et ex hoc duos alios status, stationem, scilicet utramque quae a visione et occultatione differt, licet plerunque prope sint, et nonnunquam in eodem loco fieri utrunque possit statio, scilicet prima et occasus vespertinus statio secunda et ortus matutinus. Ubi vero longitudinem orientalem planeta superaverit versus Solem maiore impetu fertur, donec propius illi accedens occasum efficiat matutinum, inde delatus ultra Solem efficiat ortum vespertinum. Hi autem duo ortus et occasus fiunt absque retrocessu. Contingunt ergo duobus humilioribus planetis, hae decem affectiones, quas seorsum distinguere noscere oportet, inde coniungere, nam quaedam perpetuo iunctae sunt, ut maxime longitudines, cum mutatione velocitatis motuum in comparatione ad Solem, quaedam nunquam ut retrocessus, et directio cum occasu vespertino et ortu matutino quaedam nunquam ut ortus vespertinus, atque matutinus occasus. Ex his manifestum est etiam Ptolemaeum aequa ratione divisisse erraticas in diurnas, et nocturnas tres, et tres, et unum ancipitem.

〈I.7〉 Caput VII

Textus XXXIIII: Quid valeant configurationes erga Solem

Neque ignorandum vires cum Lunae tum trium stellarum Saturni, Iovis et Martis intendi aut remitti de figurationibus erga Solem. Luna enim ab oriente usque ad primum incrementum cum quasi dimidiata apparet, efficiens est humiditatis maxime, inde vero usque ad plenilunium caloris, hinc etiam usque iterum ad dimidiationem siccitatis, atque etiam hinc ad interlunium usque frigiditatis. Et stellae quas diximus, matutinae usque ad primam stationem humoris plurimum habent, a prima vero statione usque dum oriuntur de nocte magis calefaciunt, hinc etiam usque ad secundam stationem magis desiccant, a qua quidem donec occultentur magis frigefaciunt. Atque has singulae vires in universum quidem in circunfuso nobis coelo exercent quibus praevalentibus varietates tamen constitutionum plurimae existunt, ex commistione diversarum stellarum, coercente contraria semper natura uniuscuiusque effectuum vehementiam.

〈Commentarius〉

Cum in tribus praecedentibus capitulis de propria uniuscuiusque planetae natura egisset, in hac de adventitia agit. In fine autem, ibi atque has duarum dubitationum nobis rationem reddit, primae scilicet, cur non semper talia proveniant ab erraticis impediri enim singulas aut mutari posse docet. Secundae vero, quoniam cum quinque sint tantum erraticae ac duo luminaria, quo nam pacto tot possint fieri effectus naturales omnino distincti? Respondet, quoniam ex mixtione horum, varietates plurimae emergunt. Septem enim cum sint stellae quae coelos habent proprios, ac singulae iam octo modis varientur, ut diximus, fient 56. modi. Inde simplicium unusquisque masculini vel foeminini sexu duplicatur mundi non sui ipsius habita ratione vel Solis, nam hi modi annectuntur ut fiant 112.

Quatuor vero ex his, ut docebimus, quadrifariam etiam mutantur, sed dicamus bifariam tantum, ne orientalem et occidentalem iterum repetere cogamur igitur status trium superiorum et Lunae 32. Veneris autem et Mercurii 16. Solis vero a mundo quatuor. Sic igitur omnes erunt 164. ut vero duxeris Saturni status in reliquorum, fient 32. in 132. eruntque quatuor millia ducenti viginti quatuor. Iovis autem tria millia ducenta. Martis bis mille centum septuaginta sex, Lunae mille centum quinquaginta duo, Veneris trecenti viginti, Mercurii sexaginta quatuor. Bini igitur planetarum status totidem modis variari possunt, scilicet undecies millies et centum triginta sex. Quid de ternariis dicam quorum Saturni et Iovis status possunt variari, cum tertio planeta centies atque bis millies supra centum. Inde Saturni et Martis cum reliquorum praeter Iovem uno, sexagies novies mille sexcenti triginta duo. Totidem ad unguem erunt Martis cum Iove, et tertio alio planeta a Saturno. Ita de reliquis combinationibus quae ex tribus fiunt. Quaternariae autem longe plures ut una sola combinatio ad bis millies ducenties vicies octies mille supra ducentos viginti quatuor modos perveniat. Ita fit igitur, ut exceptis mutationibus, quae a signis et inerrantibus proveniunt, tum radiis, genera ipsa complicationum erraticarum etiam praeter singulares modos, sint infinita. Atque hoc Ptolemaeus in ultima parte huius capitis indicavit. Quod si quis simplices binarias ac ternarias aliasque scire desiderat usque ad septenariam, quae sola modos continet 1073741824. ex superiore tabella facile condiscet.

Caeterum quinque nobis insinuare videtur Ptolemaeus, quorum primum declarat, tria alia ex verbis illius intelliguntur, unum penitus remanet indiscussum. Primum, quod proponitur, est quod planetae quatuor habent status, superiores scilicet et Luna et istud declarat litera adeo aperte, ut dubitatione non indigeat, nec ulteriore expositione. Secundum est, quod sydera haec cum sub Sole sunt, nullas habent vires nam primum statum tam in Luna, quam in superioribus orditur ab exortu, et ultimum statum finit ad occultationem. Habent igitur sydera quinque status, sed unum in quo nihil penitus possunt. Tertium est, quod Venerem et Mercurium ab hac comparatione eximit, licet Haly conetur inserere. Causam describat commentator dicens, quoniam hi status metum recipiunt ab oppositione. Venus autem et Mercurius ad Solis oppositum nunquam perveniunt. Quartum, an solum Luna humectet, videturque ex dictis, ὑγρότητος ὅτι μᾶλλον ποιητική, id est, magis humidi factiva est, ut intelligamus in primo exortu, scilicet heliaco (nam vesperi a coniunctione Luna incipit exoriri, quod Sole velocior) eam esse magis humidam quam calidam, post magis calidam quam siccam usque ad plenilunium, a plenilunio siccam magis quam frigidam quousque dimidia sit, ab eo tempore frigidam magis quam humidam, et ob id maxime in ultimo quadrato aquae maris augent, et quod dum est in Solis quadratis, sit in absidis opposito propinqua terrae, et quod peculiariter ab oppositione quadra sequens frigida sit et humida, quae temperatura aquae consimilis existit. Quod quidem etiam de superioribus intelligendum est, ut de Luna. Quintum vero dubitatione dignum, quomodo Iuppiter ab oppositione Solis et reliqui superiores siccet, cum superius dictum sit planetas ut propinquiores terrae fiunt, vapores magis ad se trahere atque inde humectare, nam superiores cum in oppositione Solis sunt in absidis etiam parvi circuli opposito sunt constituti. Et non solum ratione huius orbis ficti inferiores videntur, sed tales esse deprehenduntur, ob magnitudinem vidimus enim aliquando Iovem in Solis opposito, qui duplo ferme maior videbatur, quam cum primum Solis radiis relictis exoriebatur, cum tamen in opposito Solis ferme coeli medium possideret, quo in loco astra minora videri solent. Unde etiam dubitatio alia emergit quonam pacto, cum occidentalis sit siccior quam orientalis, cur occidentalis masculinus non sit, et orientalis foemininus, ut in praecedenti capite ostensum est? Simile est quod dicitur de Mercurio, nam occidentalem statuit foemininum, orientalem masculinum, et tamen infra statuit Mercurium orientalem humidum, occidentalem autem siccum cum tamen velit planetas humidos esse foemininos, siccos autem masculinos? Haly ad primum dubium, cuius ipse fuit author, respondet, quod planetae debiles fiunt in Solis opposito, qui a vi Solis vincuntur et quanquam hoc verum sit, attamen dicimus planetas in Solis opposito sicciores esse secundum qualitatem, non secundum quantitatem, nam Iuppiter in Solis opposito magnas praestat felicitates, et lumen, ut dixi, habet, si quando alias illustrissimum opera autem planetarum, illorum lumen sequuntur. Propterea dixi, quod qui nostra non fuerit secutus principia, nunquam ab his evadet, ut non intelligat Ptolemaeum, et ipsum etiam in absurdas coniiciat contradictiones. Propterea ad reliqua duo dubia dicimus, orientales planetas esse humidiores quantitate luminis, non qualitate. Purum enim lumen atque abundans humidum est secundum substantiam, et tale masculorum auctor est et efficax est enim hoc principium vitae, masculi vero non minus abundant vitae principiis foeminis, imo magis occidentales autem humidiores in comparatione ad calorem qui minor est, ideoque foeminei et debiles.

Praeterea cum dicat planetas in prima statione esse calidiores, ignotus explanator addit etiam humidiores, in secunda sicciores. Et sane prima validior est, et melior secunda atque temperatior. Sunt autem in distantia a Sole pene, ut in tabula vides. Variantur autem satis ob propinquitatem apogeorum et perigeorum, sed tamen eandem vim retinent iuxta propinquitatem, nam initium retrogradationis est pro statione prima, ut etiam finis directionis. Et finis retrogradationis et principium directionis pro secunda et miscetur stationis significatum cum initio aut fine retrogradationis aut directionis, et variantur etiam hae distantiae iuxta, alias causas, licet non multum. Sed in planetis tardioribus ut Iove et magis Saturno, maius est spatium stationis et etiam tempus, sed in planetis inferioribus stationes se habent contrario modo superioribus. Cum enim in utrisque statio prima sit cum planeta incipit retrogradari, secunda cum desinit in superioribus statio prima contingit, cum sunt orientales a Sole. Secunda cum occidentales, in inferioribus aut prima cum occidentales, secunda cum orientales. Iuxta hoc igitur omnia clara sunt an vero inferius dum sunt Saturnus, Iuppiter, atque Mars sint debiliores, quod Haly censere videtur, quanquam non hoc dicat Ptolemaeus? Respondeo sic, sed non ob luminis paucitatem cum, ut dixi, plurimum habeant, nec quia a Sole impediantur, imo in ipsa oppositione a Sole magis illustrantur, sed quia naturali suo motui contrario modo versantur, ac quasi nono orbis legi repugnant. Siquidem quod fertur ex A in B consentit, cum eo motu in quo A fertur ante B praecedit enim A ipsum B in utroque igitur quod fertur ex B in A utrique motui contra ferri videtur. Cum itaque retrogradi sint debiles, in ipsa tamen cum Sole oppositionis parte, sunt potentes. In reliqua etiam parte retrocessus sunt potius a natura propria alieni quam debiles.

Reliquum est ut quaedam verba exponam, quasi dimidiata intellexit quadratam radiationem exquisitam, sed tunc Luna non est vere dimidia sui corporis parte illustrata, ideo dixit quasi. Primam stationem vocat cum planeta incipit retrocedere. Secundam, cum ex retrocessu incipit dirigi. Oriri in nocte incipiunt, cum in Solis sunt opposito. Ante enim dum essent iuxta primam stationem oriebantur de nocte, itaque ortum hic vocat communem, cum stella, occidente Sole, in oriente est, id est, quandiu post stationem primam adhuc stella exoritur de nocte, donec exoriatur ad unguem, occidente Sole, calefacit magis quam humectet. Manifestum est igitur ex hoc quod cum status stellae in quator modos dividat, orientalem proprie dici a primo exortu usque ad stationem primam, non usque ad oppositionem, et occidentalem a secunda statione ad occultationem non ab oppositione ad occultationem, quibus modis capi orientale ac occidentale superius diximus. Separata igitur est ratio orientalis et occidentalis a natura retrocessus et directionis et quanquam idem sit planeta qui a prima statione fertur ad Solis oppositum, et qui retrocedit, alium tamen habet effectum ut retrocedit, alium ut ad Solem comparatur, et tertio, ut terrae fit propinquus, quamobrem hos status commiscere non oportet, etiam si invicem necessario coniuncti sint. Nam si non commiscueris non errabis, intelligesque plura decreta unius planetae valde invicem diversa, et illorum magnitudines invicem distinctas quod etiam in aliis ut facias suadeo. Similiter ut memineris distinguere calidum et humidum cum pro qualitatibus sumuntur, ab ipsa substantia illorum, quae est lumen vel luminis effectus. Verum cum de superioribus dictum sit, inferiores hoc modo illis assimilabuntur. Id primam stationem ut dictum est, sunt humidiores, vespertini calidiores, ab hoc ad secundam stationem sicciores, ab ea ad occulattionem frigidiores, siccitas enim diurna velut in senibus frigiditatem parit.

〈I.8〉 Caput VIII

Textus XXXV: De viribus stellarum inerrantium

Superest ut stellarum quoque fixarum naturas et proprietates effectuum percurramus. Nunc igitur deinceps sicut de errantibus fecimus, percensebimus et in his peculiariter observatas rationes. Ac primum quidem earum quae per signiferum descriptae sunt. In capite Arietis stellae effectus habent commistos ex viribus Martis et Saturni; quae in ore sunt, idem possunt quod stella Mercurii, nonnihilque quod Saturni; quae in posteriore pede, martiae; in cauda, veneriae sunt.

Ubi Tauri signum quasi amputatum cernitur ibi stellae sunt naturam sapientes Veneris et Saturni aliquantum; at Vergiliae Lunam Martemque referunt; in capite inter Suculas una luce rutila excellens, quae et Facula dicitur, martia est.

Geminorum signum in pedibus stellas habet quarum natura similis est naturae Mercurii et nonnihil Veneris. In femoribus lucidae stellae saturniae sunt; in capitibus duae nitent, quarum prior mercurialis est, cognomento Apollinis, posterior martia, cognomento Herculis.

In Cancri oculis stellae duae effectum similem habent stellae Mercurii et aliquantulum Martis; in brachiis stellae, Saturni sunt et Mercurii; illae vero in pectore quasi girus nebulosus, Praesaepis cognomento, martius et lunaris est; iuxta quem utrinque positi, ut vocantur Asini, Martii sunt et solares.

Duae stellae in Leonis capite idem possunt quod Saturnus et paulatim accedunt ad Martis etiam naturam; in cervice tres saturniae sunt et aliquantulum mercuriales; at illud in corde lucidum sydus, Regulum vocant, aequale est Marti et Iovi; aliae in ilio, et una cauda splendida, saturniae et veneriae; aliae in femoribus veneriae et nonnihil mercuriales sunt.

Virgo habet in capite stellas et unam supra alam australem idem pollentes quod stella Mercurii et referentes nonnihil Martis quoque naturam; reliquae in ala et quae sunt in cingulo mercuriales sunt et aliquantum veneriae; una in ala septentrionali, Vindemiatoris nomine Saturni et Mercurii; at illa quae Spica nominatur, veneria et aliquantum martia est; aliae in extremis pedibus et vestimenti tractu, veneriae et nonnihil martiae sunt.

In Chelis quae sunt in iugo, sive chelis Scorpii extremae stellae effectus habent similes stellae Iovis et Mercurii; mediae vero Saturni, et aliquantum Martis.

In ipso Scorpio, quae in fronte sunt splendidae idem valent quod Mars paulatimque accedunt ad Saturni quoque naturam; quae in corpore numero tres, quarum media reliquis rutila luce praestat, nomenque habet Graecum quo Marti comparatur, referunt naturam Martis, et nonnihil Iovis; quae sunt in nexibus dorsi, saturniae nonnihilque veneriae; quae vero in ipsa cauda, martiales et martiae sunt; at girus ille nebulosus ut dicitur, martius est et lunaris.

Ex stellis quibus Sagitarii signum effingitur sunt in cuspide sagittae martiae et lunares; in arcu et ubi illae manu comprehenditur, ioviales et martiae; ille in ore girus, solaris et martius, aliae in fasca et dorso, ioviales et aliquantum mercuriales; aliae in pedibus ioviales et saturniae sunt; illa caudae quatuor laterum figura, veneria et aliquantum saturnia est.

Stellae quae sunt in cornibus Capricorni idem efficiunt quod Veneris stella et ad Martis quoque naturam paulatim accedunt; quae in ore, quod Saturni habentque nonnihil Veneris virium; quae in pedibus et alvo Martis naturam et Mercurii; quae in cauda Saturni et Iovis naturam referunt.

In Aquarii humeris itemque veste et manu sinistra stellae sunt effectus similis stellarum Saturni et Mercurii; in femoribus quae cernuntur, magis Mercurium, minus Saturnum referunt; quae in profuso latice, Saturni et aliqua ex parte Iovis naturam habent.

Stellae in capite Piscis Australis Mercurii vires representant habentque Saturni quippiam; in huius corpore stellae, mercuriales et ioviales sunt; quae sunt in cauda et filo australi, cum naturam referant Saturni, accedunt sensim tamen et ad Mercurium; quae sunt in copore et spina Piscis septentrionalis, martiae sunt, valent tamen et Venerium quiddam; quae in filo septentrionali, saturniae sunt et ioviales; illa nodo splendida Martis naturam et Mercurii quoque nonnihil habet.

Reliquarum effigierum in regione septentrionis sunt stellae in Ursa Minore lucidae natura saturniae, non tamen nihil Venerem quoque referentes.

Stellae vero Ursae Maioris, martiae sunt. Sub huius cauda quasi crines, lunares sunt et veneriae.

Draconis splendidae stellae saturniae sunt et martiae, atque etiam ioviales.

Stellae Cephei, saturniae sunt et ioviales.

Bootae, mercuriales et ioviae sunt. Rutilus ille fulgor qui Arcturus nominatur, naturae est Iovis.

Stellae Coronae Septentrionalis, veneriae sunt et mercuriales. Quae in signo quod in genua videtur procubuisse, mercuriales.

In Lyra, veneriae et mercuriales.

Quibus idem valent alitis quoque stellae Cassiepiae, saturniae sunt et veneriae.

Persei, ioviales et saturniae. Girus ille in capulo ensis, martius et mercurialis.

Aurigae stellae splendidae, martiae sunt et mercuriales.

Serpentarii, saturniae quaeque Veneris aliquid habeant. Ipse quidem Serpens saturnius et martius est.

Sagittae stellae, Martem referunt habent et Veneris quiddam.

Aquila, martia est et iovialis.

Delphin, saturnius et martius.

Stellae lucidae Equi, vires habent Martis et Mercurii.

Andromeda, veneria.

Delta, mercuriale est.

In regione australi est in rostro Piscis Australis stella lucida, potestate veneria et mercurialis.

Coeti stellae sunt saturniae.

Orion in humeris stellas habet Martis et Mercurii naturae. Reliquae splendidae ioviales sunt et saturniae. Extrema splendida illa fluminis stella Iovem, reliquae Saturnum referunt.

Leporis stellae mercuriales sunt.

Canis, veneriae; una in rostro fulgida Iovis et aliquantum Martis naturam habet.

Hydri lucidae, saturniae et veneriae sunt.

Crateris, Veneris vires, deque Mercurii aliquid habent.

Corvi, martiae et saturniae sunt.

Argo navis lucidas stellas habet saturnias et ioviales.

Centauri humana figura, stellas complectitur venerias et mercuriales. Equina habet splendidas, venerias et ioviales. Quae in fera sunt splendidae, Saturnum referunt et nonnihil Martem. Quae vero in ara, Venerem, et aliquantulum Saturnum.

Corona Australis stellas habet splendidas natura saturnias et mercuriales.

〈Commentarius〉

Hic textus per se manifestus est, nec longa indiget declaratione, adeo ut Haly pauca circa illum dicat, commentator vero ignotus etiam videatur praetermittere illius expositionem. Quamobrem solum cum essent quaedam circa illum adnotanda totum in unum redegi. Itaque videtur primum illud animadvertendum duobus modis stellarum fixarum notitiam effectuum haberi, uno quidem modo per experimentum, quod certe securissimum est, altero per rationem. Ob id igitur Ptolemaeus docet experimento vires illarum cognitas fuisse. Quo autem experimento facile est intelligere, quod ex observationibus Chaldaeorum et Aegyptiorum, cum Sol vel Luna eis iungebantur, per longitudinem deprehensae sunt vires. Solis quidem propter magnitudinem effectuum et naturae simplicitatem, et reditum annuum ad illas, tum moram unius diei aut etiam plurium. Ultimo propter exortus qui quidem ad multos dies extenditur cum fixa primum ante Solem sub aurorae tempore ab oriente emergit, Lunae vero propter frequentes coniunctiones certissimasque, tum vero magnitudinem effectuum et maxime in mari ob aestus, et naturae simplicitatem, et luminis delationem. Quinque igitur modis et a Solis coniunctione, et a Lunae, seu accessibus et recessibus fixarum naturam antiqui venati sunt. Licuit et in coniunctionibus aliorum planetarum et dum emergerent occiderentve, tam in temporum mutationibus, quam etiam genituris, et dum coeli medium, seu cor occuparent, in genituris tamen tantum, et ex locorum natura quibus super verticem feruntur, aliquid de natura illarum intelligere. Ratione vero etiam quinque modis, aut magnitudine quaecunque enim sunt maiores, eo sunt efficatiores, parvae autem imbecilles lumine, quaecunque lucidum habent illustria omnia faciunt, seu bona, seu mala tenebrosae obscuritatem mentis, et intellectus, atque aliorum effectuum rursus quae densum habent lumen, efficaces, quae rarum, debiliores, quae plurimum scintillant, ut Canicula, magnas conturbationes efficiunt et maria agitant, et proditiones suscitant, et mentes hominum inquietas reddunt. Rubrae quoque, hoc autem ad colorem petinet, Marti assimilantur, ut plumbeae Saturno, et clarae micantes Soli, atque aliae, ut dictum est, a nobis in decem libris astronomicis, quibus titulus est Supplementum ephemeridum. Loco vero, quoniam robustissimae sunt quae circa viam Solis locum habent unde dicebat Haly, quod cor Leonis cum sit secundae magnitudinis propter robur, hoc autem illi inest quia maxime propinquus est eclypticae, numeratur inter stellas primae magnitudinis. Est enim efficacissima omnium earum ferme quae in coelo sunt. Causa est, quoniam a Solis lumine et dum praesens est, et per radios vehementius illustrantur stellae, quae in via Solis sunt quam quae extra illam. Proximae his quae usque ad octo gradus (ea enim est latitudo Veneris maxima ab eclyptica) distant seu australes seu boreales. Causam reddebat Haly, quoniam cum fixae plurimum absint a terra, et proprio motu tardissime moveantut, vis illarum ad terram non defertur. Quaecunque igitur proximiores sunt eclypticae erraticarum, quae illis iunguntur beneficio, vires ad nos transmittunt. Ideoque et frequentius quanto propiores sunt eclypticae. Validissimae igitur quae intra tertium gradum latitudinis continentur, quoniam corpore omni planetae praeterquam Soli, iungi possunt. Post has sunt quae a tertio gradu usque ad quintum, nam et his Mars et Luna iunguntur. Debiles vero quae a quinto usque ad octavum at de his in Ephemeridum Supplemento distincte conscripsimus. Propter hoc igitur Ptolemaeus a stellis, quae in zodiaco sunt tanquam validioribus, et quarum opera celerius et vehementius nobis manifesta sunt, initium duxit. Praeponuntur tertio loco quae borealem habent latitudinem nobis, quae australem, habitantibus in regione antartici poli. Similiter et quarto loco quae declinationem habent borealem nobis quae australem, habitantibus ultra aequinoctialem. Quinto, quae supra verticem alicuius regionis sunt, plurimum in illa regione possunt, quae autem remotae sunt a vertice regionis, tanto minus possunt, quanto magis remotae sunt. Sexto, quae cum aliquo planeta in longitudine iunctae sunt. Septimo, quae in antiscio alicuius planetae ad unguem sunt constitutae. Octavo, quae simul oriuntur aut occidunt cum aliquo planeta plurimum possunt, vimque exhibent illi planetae cum quo oriuntur vel occidunt. Nono, cum medium coeli cum aliquo planeta occupaverint. Decimo, cum simpliciter exoriuntur; undecimo, cum occidunt; duodecimo, cum radiis alicuius planetae illustrantur. Hic autem modus est valde debilis, quia neque plantae a stellis radiis afficiuntur, quoniam fixae radiis carent neque ipsae fixae per se vires ad nos transmittunt validas, nisi cum coniunctae fuerint planetae alicui, aut in eadem declinatione ab aequinoctii circulo, aut secundum aliquos in circulo equicrurio cum planeta aliquo, id est in circulo magno qui per puncta intersectionum transit circuli meridiei et horizontis habitationis ilius, aut cum stella emerserit primum in horizonte, aut cor coeli occupaverit aut occiderit in horizonte posita, vel septimo loco cum directio ad illam pervenerit, ipsa vero aut maxima fuerit aut prope eclypticam. His septem modis fixae solum habent evidentes effectus atque eo ordine quo scripsimus evidentiores reliquis omnibus obscuros et pene inutiles. In his etiam cum Sole maximos circa vitam et honores, cum Luna deinde circa fortunam, post Iove, Saturno, Marte, Venere atque Mercurio, nisi similitudo naturae praevertat ordinem. Similis enim stella fixa, cum erratica evidentissimos habet effectus, cum contraria obscurissimos, cum dissimili atque alterius generis, incertos, et qui ferme non nisi post eventum dignosci possint. Figurae vero existimantur vires habere, multumque his Ptolemaeus tribuit, cum tamen figura non sit principium actionis, deinde quod figurae illae haud exactae sint, imo ne tales ut quisque unquam ullam agnoscat, nisi valde edoctus ac potius persuasus quam edoctus. Plurimum enim absunt Arietis stellae ab Arietis figura, et longe plus quae in Tauro a Tauri, atque ita in caeteris, praeter triangulum ea enim sola, quod simplicissima sit forma, nomen refert et dignosci absque artificio potest. Verum ut dicam, figurae illae his stellis ascriptae sunt ut nomen posset imponi.

Nam quod fortuitae sint, vel solum declarat quod adiiciendo alias vel adimendo, semper figura commutetur, ut liquidum sit eas esse voluntarias. Sed tamen aliquid posse videntur quod experimento, non ratione ulla, comprehensum est. In quibusdam tamen succedit, ubi nomen consequens effectui impositum est, velut Tauro qui laboriosos significat et frontem facit elatam utrinque prominentem, sed quid habet Aries cum stellis quae Arietem formare videntur? Itaque figurae hoc modo vires habent cum linea horizontis comprehenduntur, atque aliquam effigiem formant. Refert enim natus et qui sub ea constitutione nascuntur, effigiem lineae comprehentis stellas quae tunc exoriuntur atque id pulcherrimum scire est. Nam ob id in diversis regionibus idem signum eademque pars signi diversas hominum formas praestat, sed tamen consimiles, quoniam horizontis linea diversis modis figuras illas secat. Est etiam, ut dixi, quippiam ex figuris ortum habens incertis quidem nobis, conditori autem certissimis, ex quo plurima atque ardua, sed solo experimento deprehenduntur.

Est etiam illud consideratione dignum, quod fixis stellis quippiam accidit Solis causa superioribus planetis simile, non tamen idem. Cum etenim primum Sole illas relinquente ante ipsius exortum illuxerint, tunc validissimae sunt, remittuntur autem dum Sol longius abest. Cum vero sub oppositione fuerint, debiliores fiunt, donec ad exortum matutinum redierint. Hoc autem experimento et mathematica ratione constat, nam cum proximae Soli fuerint, lumen Solis, quod altiores sint, ad nos reflectunt, quod imbutum viribus stellae, dum illa nocte exoritur, minime nativis impedita radiis Solis, maximos effectus atque repentinos, tum celeres in his inferioribus producit. Utrum vero a primo discessu a Sole stellae sint humidiores, deinde usque ad oppositionem calidiores, Caniculae exortus ostendit verum non esse quandoquidem dum primum apparet, omnia excalefaciat atque exurat. Calidior igitur est atque humidior Solis radiis proprio lumine infectis, non quidem ut dictum est centies, humido secundum qualitatem sed secundum quantitatem, atque inimico humano generi, quemadmodum est visus serpentum. At vero quaeret quispiam de planetis in oppositione atque quadratis Solis, quonam pacto se habeant cum in ipsismet punctis fuerint? Itaque dico in primo stationis primae puncto tanto calidiores sunt quanto humidiores, antea humidiores quam calidiores, post sicciores quam calidiores. In ipso oppositionis puncto tanto calidiores quanto sicciores, tunc vero est ac si nihil caliditatis ac siccitatis addidissent. Protinus vero fiunt sicci atque frigidi, sic ut siccitas augeri incipiat usque ad medium spatii quod est usque ad stationem secundam inde siccitas remittatur, frigiditas vero semper augetur, donec ad medium spacii pervenerit, quod est inter stationem secundam et occultationem, tunc enim propter quintum tempus frigiditas in ultimo consistit, et planeta fit debilissimus. Haec autem necessaria sunt ad determinandam magnitudinem qualitatum. Sententia igitur Ptolemaei est, ut in omnibus astris habitum illorum ad Solem tribus ex causis respiciamus, prima quia omnia astra moderantur Solis effectus, et illius virtutem in haec inferiora augent aut minuunt, ipse autem principalis causa omnium est. Secunda quia virtus quae ad nos defertur ab astris tanta est, quantum est lumen quod a Sole recipitur ab illis. Hoc autem, ut dictum est, non simpliciter intelligi debet, sed omnibus his modis quibus explicavimus. Tertia, quia omnes planetae, ut dicebat Messahalla calligantur Soli velut fune et verum dixit, omnia enim coeli sydera Solis cursum observant. Nam Venus et Mercurius eodem motu in eccentrico moventur, et centrum epicycli eorum idem est cum centro Solis semper. Luna epicycli centro et abside media hinc inde semper aequaliter distat a linea medii motus Solis, sic ut linea quae ducitur a centro solaris circuli per centrum Solis media semper sit inter absidem Lunae, et lineam ductam ex centro circuli Lunae per centrum parvi sui circuli. Tres vero superiores tantum distant ab abside sui parvi circuli, quantum linea medii motus Solis a linea medii motus ipsius planetae. Fixae vero stellae eodem motu ad unguem moventur quo ipsius Solis absis. Itaque constat Solem esse metrum et mensuram omnium syderum, quae in coelo sunt. Haec volui dixisse, ut intelligeres Solem esse principem atque regem inter astra, cuius consideratione atque respectu omnia metiri debeant. Quantum vero ad figuras signorum, sciendum est quod propter octavi orbis motum Aries amplius non est iuxta aequinoctii circulum, nec signa ipsa aequalis sunt longitudinis atque latitudinis, sed quaedam quadraginta et amplius partium in longitudine. Similiter et circa latitudinem plurimum, ut dixi, differunt, quamobrem non ex antiquo situ, sed ex stellarum natura et configuratione virtus signorum octavi orbis sumenda est. Signa vero noni orbis neque figuras habent neque figuris cognitis constant, sed partes ipsius coeli ad aequinoctii circulum comparatae, diversas existimantur habere naturas, sive in nono coelo sint, sive in octavo. Et tamen cum omni figura careant hae partes, signorum nomine intelliguntur, non autem figurae octavi orbis. Cum ergo dixero Arietem, non iam figuram in octavo coelo intelligo quae stellis Arietem refert, sed triginta primas illas partes eclypticae, quae primum ab aequinoctiali versus septentrionem numerantur.

Cum igitur stellas octavi orbis considerat eas quae proxime sunt, id est, in eodem signo aut coelesti imagine, et quae easdem habent vires, brevitatis causa et evitandi taedii studio, sub una ratione connumeravit, velut eas quas in ore Arietis, naturae Mercurii similes parumque Saturni esse dixit.

Hic igitur dubitatione dignum est, an qualitates ipsas simul temperet an utrasque simul, tametsi contrarias esse velit, similiter an, cum dixit, gratia exempli, stellam quae est in corde Leonis habere vim Iovis atque Martis velit, in his quibus naturae horum planetarum pugnant, utramque aboleri, an utranque adesse? Velut Iuppiter significat iustitiam iustosque, Mars iniustitiam atque iniustos, utrum ne illi quibus cor Leonis in ascendente erit, erunt modo iusti, modo iniusti aut simul iusti atque iniusti, an prorsus medii inter iustos atque iniustos? Sed mihi videtur ut non aliter interpretandus sit Ptolemaeus quam per ipsummet, in tertio libro enim planetarum naturas miscet, ubi de qualitatibus animi loquitur. Quamobrem ex eo loco stellarum errantium mixtionis ratio in fixis erit interpretanda. De qualitatibus autem, quoniam non Galeni, sed Aristotelis sequutus est opinionem, existimandum est similes in unum coegisse, atque ex similibus similia auxisse, in contrariis autem ob repugnantiam aut utramque sustulisse, aut ex maiore minorem ademisse. Eademque ratio est de corporis et fortunae decretis, quam de animi coniugationibus observandam ex Ptolemaeo docuimus. Igitur stellae in cauda Ursae maioris quasi crines humidissimae sunt, et suffocationes ab aquis, vel propter pituitam nuntiant quia ex natura Veneris sunt atque Lunae. Uterque autem istorum planetarum humidissimus est in calore vero mediocres, Luna scilicet calidiores et Venere frigidiores. Ita stellae de natura Saturni et Martis siccissimae erunt. Uterque enim planeta siccus est, in calore quasi temperatae, sed declinabunt ad frigus, quia Saturni frigus Martis calore maius est erunt autem iracundi propter Martem, et tenacis iracundiae propter Saturnum, et in illa iracundia feroces et audaces, ea deservescente, timidi, propter Saturnum.

〈I.9〉 Caput IX

Textus XXXVI: De anni temporibus et quatuor angulorum naturae

Atque hae sunt vires singularum stellarum, ut a veteribus observatae fuere. Exquiri autem et anni temporum quatuor natura debet, quae nominamus ver, aestatem, hyemem, autumnum.

〈Commentarius〉

Qui putant Ptolemaeum solum ea quae fiunt considerare non ea quae facta sunt caput istud non diligenter consideravere, docet autem se tradidisse doctrinam de stellis iuxta antiquorum experimenta. Nunc anni tempus in quatuor partes dividit proportione respondentes quatuor partibus mensis lunaris et quatuor partibus diei, et quatuor aetatibus, et quatuor constitutionibus superiorum, in omnibus enim his prima pars est humida et calida, sed minus calida quam humida, secunda calidior quam sicca, tertia siccior quam frigida, et quarta frigidior quam humida. Ideo ex natura horum temporum praeter id quod cognoscimus illam, cognoscimus etiam quod dictum est de comparatione Lunae, et superiorum, et fixarum quomodocunque et aetatum, et partium diei in medio puta in stationibus. Nam quemadmodum medium inter ver et aestatem, ubi ver aestati coniungitur, est calidum manifeste, in humido autem et sicco temperatum, ita in fine pueritiae dum iuventuti iungitur, et dum Luna est in prima quadrata radiatione Solis, et in superioribus in prima statione. Posuit autem hanc tractationem post stellas fixas, quoniam a stellarum exortibus tempora permutantur.

Textus XXXVII

Ac ver quidem humiditatis plurimum habet cum soluto frigore aura calore diffunditur. At aestas calidior est propterea quod tum Sol proxime verticalem nobis punctum fertur. Autumni vero propria siccitas est humiditatem tum praeterito aestu reprimente. Hyems autem tota est frigida, quod Sol tum longissime distet a verticali nobis loco.

〈Commentarius〉

Quod ver sit humidum secundum Ptolemaeum, et temperatum secundum Galenum nullam habet repugnantiam quoniam quantitate quidem humidi ac substantia humidum dicitur, iuxta qualitatem autem est temperatum, non sicut humidum hyemis quod crudum est eodemque modo de Iove supra distinximus. Similiter quod medici brevius faciant ver et autumnum, longam aestatem, et longissimam hyemem, astrologi autem omnia tempora aequalia, neque id rursus repugnans est, cum astrologi rationem sequantur omnibus gentibus generalem, quae est quod ver fit dum Sol permeat ab initio Arietis usque ad initium Cancri, dissolvit enim humidum et impinguat terram, nec tamen adhuc sensibiliter excalefacit. Ex quo liquet manifeste quod diximus prius stellas humectare antequam excalefaciant parvus enim calor et multus humectare potest, non autem calefacere. Aestas vero a Cancri initio ad Librae initium, a Librae initio ad Capricorni initium autumnus, a quo ad Arietis initium rursus hyems. Neque obstat quod medici annum in septem tempora dividant, nam rationem stellarum fixarum, non Solis tantum sequuntur. Haec autem inferius declarabitur.

Porro cur zodiacus in duodecim signa dividatur, Haly duas pulchras rationes adducit, primam, quoniam unumquodque tempus istorum quatuor habet initium medium et finem, cum igitur tria ducuntur in quatuor, fiunt duodecim signa. Secunda, quia Luna, quae et ipsa quatuor tempora facit in mense, licet non adeo conspicua, duodecies in anno coniungitur Soli, adeo ut multi lunarem rationem non Solis sequuti, annum constituerint dierum 364. Quia vero Sol in trecentis sexaginta quinque diebus et sex horis ferme totum peragrat signiferum, et hic numerus erat incommodus supputationibus, diviserunt signiferum in numerum proximiorem partibus plurimis constantem, qui est 360. ut sic unum quodque signum triginta partibus constet. Sed haec divisio ut computationi aptior est, ita physica minime est, sed ea quae fit in trecentas sexaginta partes cum quarta ferme. Dividuntur etiam partes singulae ex trecentis sexaginta in sexaginta partes, quas minuta vocant; ultra quas procedere curiositatis est, non utilitatis, nam nullum instrumentum exquisitius est senis minutis, ut dicit Monteregius. Sed tamen cogimur et debemus in supputando, non autem in assignando loca planetarum, et fixarum, et signorum, minuta enim sufficiunt.

Textus XXXVIII

Sed cum signiferi nullum sit initium ex ipsius quidem ut circuli natura, praetulere tamen aliis, principiumque fecerunt Arietis locum tribuentes ut in animante primas humido quo ver excellit atque ordine reliqua tempora adnumerantes, omnia enim animalia prima in aetate humido abundant, et mollia teneraque sunt, sicut illa tempestas sentitur. Proxima vero aetas ut aestas fervet; tertia tanquam deflorescens et proprior interitui arida est autumnoque assimilis; ultima, in qua animantis est corruptio, ita ut hyems prorsus est frigida.

〈Commentarius〉

Octo comparasse iuxta coniugationes primarum qualitatum quatuor modis, primum Solem per quatuor anni tempora, secundo Lunam, tertio superiores, quarto inerrantes, sed obscure tamen, quinto horas diei, sexto aetates, septimo ventos, octavo angulos atque cum his regiones, iam dictum est. Cum igitur in circulo zodiaci non liceret invenire principium quatenus circulus est, initium statuerunt a sectione aequinoctii, et ideo initium veris fuit ab initio Arietis. Tunc vero existimabatur octavi orbis initium facere veris, quia Ptolemaei tempore Aries octavi orbis prima sui parte tangebat aequinoctii circulum ferme, intelligendum tamen de signis noni orbis, seu octavi imaginariis, et sunt triginta gradus primi, qui sunt a sectione eclypticae et aequinoctii versus tropicum Cancri, vel loco eclypticae dicas zodiaci. Gradus autem dixi sequutus Arabes, melius est Latine dicere partes. Dicit igitur quod prima aetas quae est a nativitate usque ad vigesimum primum annum ubi finitur incrementum, est humida longe magis quam calida, et assimilatur veri, et vocatus aetas incrementi. Secunda, quae assimilatur aestati, est calidior quam sicca, et incipit a vigesimo primo anno, et extenditur usque ad trigesimum quintum annum, in robustis usque ad quadragesimum, et vocatur iuventutis. Tertia, quae assimilatur autumno, incipit a trigesimo quinto et terminatur ad quinquagesimum annum in robustis autem, incipit a quadragesimo et terminatur ad sexagesimum. Quarta et ultima, quae assimilatur hyemi, quae est frigidior quam humida, sicut praecedens est siccior quam frigida, incipit in omnibus inter quinquagesimum et sexagesimum annum, et terminatur usque ad finem vitae. Prima igitur aetas est incrementi, secunda roboris, tertia sapientae, quarta debilitatis, sicut et inter tempora anni. Primum est voluptatis, scilicet ver; secundum generationis et profectionis, scilicet aestas; tertium collectionis, autumnus; quartum debilitatis. Prima igitur sectio vernalis erit, calida, humida puerilis, et sanguinea, et continet Arietem, Taurum, et Geminos. Secunda calida et sicca aestiva iuvenilis, et continet Cancrum, Leonem, et Virginem. Tertia est frigida et sicca, melancholica decrescens, et continet Libram, Scorpionem, et Sagittarium. Quarta et ultima, est frigida humida hyemalis senilis, et continet Capricornum, Aquarium, et Piscem. Harum media maxime sunt talia, ut Taurus temperatissimus, seu calidissimus et humidissimus secundum substantiam et multitudinem, Leo calidissimus et siccissimus, Scorpio frigidissimus et siccissimus, sed ut dixi, siccior quam frigidus Aquarius frigidissimus et humidissimus. Initia quoque seu prima signa cuiuslibet quartae partis zodiaci excessum habent maximum unius qualitatis supra reliquam, utpote Aries est longe humidior quam calidus, Cancer longe calidior, quam siccus, Libra longe siccior quam frigida, Capricornus longe frigidior quam humidus. Ultima vero signa minimum habent excessum unius qualitatis superaliam, et ad naturam alterius temporis tendunt in Geminis calor superat humidum, in Virgine siccum superat calidum, in Sagittario frigidum superat sic cum, in Piscibus humidum superat frigidum. Secundum hoc igitur habes naturam duodecim signorum ad unguem et quia, ut dictum est, omne quod potentia est tale, fit actu tale planetae in his signis, et fixae, et cometae, et ascendens, et reliqua talia fiunt et adipiscuntur naturam signi. Ex his etiam sequitur quod Taurus est temperatissimum signum quod sit in coelo, nam est temperatissimum quartae partis vernalis, quae est temperatior omnibus aliis, et Leo est ardentissimum omnium signorum quae sunt in coelo, biliosissimum et animosissimum, quia est ardentissimum quartae partis aestivae zodiaci, quae est calidissima et siccissima omnium partium zodiaci. Et Scorpio erit perniciosissimus et inimicissimus naturae humanae, quia est frigidissimus et siccissimus omnium signorum quae sunt in coelo et ideo venenum ei merito tribui potest. Aquarius vero erit timidissimus et ignavissimus, frigidissimus et humidissimus omnium signorum, etc. Hucusque locutus est Ptolemaeus secundum vera principia physica, et absque dubitatione digna, modo quis sciat distinguere inter caliditatis magnitudinem et naturam, seu luminis et opus eius, quod est in se calidum ubi multum sit de lumine, et frigidum ubi parum sit de lumine et calore et in comparatione ad elementa, humidum ubi sit multum de vapore concocto siccum ubi sit parum de illo vapore concocto, et de illa humida substantia. Omne enim astrum qualecunque sit, sicut est author caliditatis, ita etiam humidi, sic ut frigidum et siccum in astrorum operibus non sint qualitates contrariae, calidi et humidi, sed nomina mensurae parvitatis calidi et humidi. Et ut sciat distinguere inter primas qualitates in quanto quae sunt substantiae, et inter qualitates primas, quae sunt accidentia et impressiones, ut sit exemplum, quod Taurus est temperatissimum signum plurimum habens calidi et humidi, quia est signum vernale medium, ut dictum est, dicetur tamen planeta in eo siccus cum Taurus fuerit, in parte orientali coeli secundum qualitatem, id est, quod natus sub illo, licet habeat plurimum de calore naturali, et humido vitali quod substantia ipsi idem est, ut in medicis expositionibus docuimus, illud tamen humidum erit siccius, et non erit tam purum, neque tam fervens secundum qualitatem, ut esset humidum illius qui natus esset cum Taurus occidit. Et ita per contrarium natus sub planeta in Libra occidente, humidum habet purius et syncerius secundum qualitatem, non erit tamen neque densum, neque multum, imo ut ita dicam, aqueum et bene vides ista non repugnare. Dabo aliud exemplum clarius capiatur puer, et senex, et nutriantur duobus annis, puer quidem lentibus decoctis et brasica, bibens aquam, senex autem carnibus et ovis, et vino dulci bono, puer referet temperiem nati sub Tauro tam in quanto quam in quali, et senex nati sub Libra, tam in quanto quam in quali. Haec igitur volui te intelligere, quoniam dubia videntur et non sunt et sunt claves ad intelligendum omnia dicta Ptolemaei tam quae antecedunt, quam quae sequuntur, sed quae subiicit cum clara videantur, maximam in veritate habent dubitationem et sunt.

Textus XXXIX

Ad hoc exemplum quatuor anguli horizontis, ex quibus nascuntur, totas illas partes occupantes venti etiam distribuuntur. Orientalis enim ariditatis plurimum habet, quod cum ibi Sol est, tum per noctem excitata humiditas desiccari incipiat; hinc igitur venti spirant aridi et desiccantes auras, qui vere subsolani vocantur. At plaga meridionalis et calidissima ipsa est, propter flammationes Solis in coeli medio, quod non nostrarum terrarum situs est ad meridiem maxime declinat; huius venti nominantur communiter Noti, suntque calidi et rarifici. Caeterum locus occiduus, quod ad illum cum Sol pervenit, tum primum humiditas per diem exhausta diffundi incipiat et humectus ipse est et qui inde exeunt venti, quos nominant Favonios, teneri sunt et madidi. Verum Septentrio totus frigidus est, propterea quod pro situ nostrae terrae longissime absit a calore cursus Solis per coeli medium quique inde spirant venti, commune appellatione dicti Aquilones, frigidi sunt et congelatores.

〈Commentarius〉

Maximam causam esse oportuit propter quam Ptolemaeus a solito ordine in ventis et diei partibus, seu partibus coeli quae horizonte et meridiano distinguuntur, recesserit. Si quidem ex ordine fuisset solito ut ventum orientalem veri assimulasset, et similiter primam partem diei, quae est ab ortu Solis usque ad meridiem, et partem illam etiam coeli quae inter horizontem et medium coeli posita est. Sequentem vero a meridie ad occasum aestati, ita et tempus et ventum, sed in hoc convenit, in prima autem non convenit. Similiter ventum occidentalem et partem primam noctis, quae est ab occasu ad mediam noctem poterat assimulare autumno, sed non facit. Partem vero, quae est ab imo coeli usque ad orientem, et noctis quae est a medio ipsius ad Solis ortum, et Borealem ventum, hyemi quod et facit ferme. Dissidet autem in duabus partibus quae sunt oppositae ab ortu, scilicet ad meridiem, et ab occasu ad coeli imum. Nam illam quae est ab ortu ad coeli medium, siccam facit, contrariam humidam atque ita ver siccum, autumnum humidum. Primum igitur videre decet quid Ptolemaeum in hanc opinionem impulerit, inde contrariae rationes adducentur Quatuor igitur rationibus, ut mihi videtur, Ptolemaeus innixus est prima est, quod nox tota sit humida, unde etiam illud poetae, humida coelo dies vero siccus. Ut igitur statueret diem totam siccam et noctem humidam, coactus est ponere partem quae ab oriente est ad meridiem, siccam et non humidam. Secunda est, quia dum Sol consurgit purus est et nitidus usque ad meridiem, pellit enim vapores, non trahit, excalefacere multum non potest cum sit novus. Igitur pars illa coeli ac temporis sicca est et contraria humida. Tertia causa est, quia si humida poneretur et calida velut ver, esset pars ima hyemi respondens, id est, a media nocte usque ad ortum Solis seu ab imo coeli ad ascendens, quare non posset esse principium vitae. Quarta adducitur a Ptolemaeo in textu, quod Sol cum oritur exiccat humidum vaporum, igitur est siccus et illud docet ab experimento quod venti orientales exiccent. Verum in oppositum plurima sunt. Primum, quod iam pervertat ordinem consuetum. Secundum, quod ventus orientalis humidus sit et adducit pluvias in Italia, quod et Galenus innuit 5. Methodi, occidentalis vero exiccat et serenitatem parit quod etiam Petrarcha docet in carminibus suis Italicis. Tertium, quod ventii idem in diversis regionibus diversos effectus prorsus faciunt. Quartum, quod Hippocrates in sexto Epidemiorum assimilat primam partem diei quae ab ortu ad meridiem, veri sicut tempus quod est a meridie ad occasum, aestati, et tempus quod est ab occasu ad mediam noctem, autumno, et reliquum hyemi ita etiam dicit moveri humores et morbos. Quintum, quod idem author in libro De aere et aquis dicit, quod civitates expositae Euro, sunt similes in qualitatibus his quae a tempore verno procedunt. Sextum, quia ratio sua de vere probat quod prima pars diei sit humida, calor enim moderatus elevat vapores. Septimum, quoniam si pars quae est ab imo coeli ad ascendens ponatur frigida, quomodo ascendens et prima domus erunt vitales? Cum vita consistat in calido. Octavum, quia si pars quae est ab oriente ad medium coeli sicca est, vel tantum sicca est? Vel etiam frigida? Vel calida? Si sicca tantum pervertitur ordo omnium aliarum qualitatum in temporibus, aetatibus, superioribus, et Luna, ubi nunquam una sola viget qualitas, praeterea una qualitas sola diu manere non potest, ut Galenus et Averroes docent. Si erit sicca et calida, talis erit etiam illa quae est a meridie ad occasum, seu in parte coeli, seu in tempore, et ita erunt tantum duae coniugationes qualitatum, una in die, calida et sicca, alia in nocte, frigida et humida. Praeterea non differret specie natura partis diei ab ortu Solis ad meridiem, et a meridie ad occasum, si vero ponatur sicca et frigida, erit contraria illi quae est ab occasu ad mediam noctem, calida et humida quod est absurdissimum et contra omne experimentum ponere primam partem diei usque ad meridiem frigidam, et primam partem noctis usque ad mediam noctem calidam? Quid enim absurdius quam ponere diem frigidum et noctem calidam? Perinde ac si lucem obscuram et tenebras claras. Nonum, quoniam processus erit contra ordinem quomodo libet ponatur, scilicet a sicco ad calidum, a calido ad humidum, ab humido ad frigidum, a frigido ad siccum nam iste processus est absurdus et omnino contra naturae ordinem, quia videmus primo materiam dissolvi et fieri humidam a calore non tamen incalescere, post incalescere et exiccari, et ex siccitate fieri frigiditatem, ut in senibus, quia sicci sunt, ideo fiunt frigidi, non quia frigidi, ideo fiunt sicci. Ita pueri quia humidi, fiunt calidi, non quia calidi, ideo evadunt humidi. Haec omnia adduxisse volui ut quisque intelligat Ptolemaei sensum non fuisse perceptum ab ullis expositoribus, nec percipi potuisse nisi quis intelligat nostra principia, mordicusque retineat. Sensus igitur est, tale tempus, talisque pars coeli, talisque ventus qui ab oriente usque ad meridiem ortum habet siccus est qualitate et actione, non substantia, nec aliam copulat illi qualitatem. Ratio est, quia in his quae sunt brevis temporis actiones considerare oportet, quae vehementes sunt, hae vero pariunt qualitates non substantias. Substantia enim concoctione indiget, concoctio tempore, tempus autem breve est et perexiguum. Ideo planetae et fixae in partibus diei atque coeli qualitatem mutant non substantias. Non igitur inconvenit actionem ex sicca transire in calidam, vel ex calida in humidam. Alia dubitatio est, quomodo imum coeli septentrioni tribuat, qui nobis et Aegyptiis etiam semper apparet, imum vero coeli semper occultatur et contraria ratione medium coeli austro, cum Antarticus polus semper nobis et Aegyptiis occultetur. Verum hoc agit propter similitudinem Solis, cum enim medium coeli in meridie initio aestatis comparetur, medium noctis initio hyemis, utrinque enim initium maximi caloris aut frigoris, boreas vero frigoris maximi initium sit, australis vero pars, id est, torrida zona, non antarticus polus caloris author immensi, manifestum est cur imum coeli boreae, medium autem plagae meridionali tribuatur.

Textus XL

Utilis est harum rerum notitia ad iudicia singularum commistionum. Patet enim quod de talibus constitutionibus, horarum, aetatum, angulorum, ipsa etiam stellarum efficientia variet, quae certe ut simplicior, ita et validior est peculiaribus aptisque in locis, ut in calidis calidificae et in humidis humidificae. In alienis vero admistione diversitatis debilitatur, ut in frigidis calidificae, et aridis humidificae atque ita aliae in aliis pro ratione consequentia commistionis.

〈Commentarius〉

Non est nisi ut breviter exponam quid dicat, scilicet quoniam scientia quae in hoc capitulo continetur utilis est ad dignoscendum vires astrorum. Nam cum astra simplices obtinuerint qualitates id est, non contrariis mistas, ut calida et humida in calidis et humidis, frigida et humida in frigidis et humidis, maximos effectus faciunt. Nam et cicuta quae frigida et humida est, in umbrosis locis nata, et frigidis atque humidis validior est, in suo genere et celerius interficit. Coniuncta vero contrariis locis astra, imbecilles effectus habent.

Sed utrum qualitates ipsae ad substantias conferant, et an substantia ad qualitates? an omnino diversa sint opera? Et rursus, an contrariae substantiae qualitatibus et substantiis qualitates se mutuo destruant? Et mihi videtur quod ad conservationem quidem similia similibus conserventur, a contrariis vero destruantur atque hoc de substantiis ad qualitates comparatis intelligatur. De generatione autem non ita est, nam substantiae a viribus fiunt, vires autem a multitudine et densitate substantiae et puritate. Qualitates autem a robore et debilitate, aut consimili qualitate, sic calor a multo calido vel a caliditate, frigus a parvo calido, vel a frigiditate, humidum a multo humido, vel ab humida qualitate, siccum a pauco humido in substantia, vel a sicca qualitate. Et generaliter substantiae quae plurimum habent principii vitae, id est, calidae et humidae, fiunt ab abundantia talis sustantiae non impediente contraria qualitate. Frigidae vel siccae substantiae a pauco calore, vel humido in substantia, vel a vehementi qualitate consimili, utpote sicca vel frigida. Calidum vero et humidum in qualitate a qualitate consimili, frigidum vero vel siccum in qualitate consimili vel defectu substantiae calidae vel humidae.

Rursus dubitabit aliquis, si calidum et humidum in substantia idem sunt, quomodo dabitur substantia frigida et humida? Aut calida et sicca? Oportet autem frigidam et humidam substantiam intelligere, quae potentia quidem calida est, actu autem humida, velut vinum cum nondum calidum est, qualitate actum substantiae impediente. Et similiter calida et sicca substantia dicitur quantitate cum substantia calida est, non tamen humida videtur qualitate sicca impediente. In universum igitur quo ad substantiam attinet, vere non sunt nisi duae temperaturae, calida et humida, et frigida et sicca. Cum tamen concreverit humidum manente calore, appellamus calidam et siccam propter qualitates quae evidenter apparent et cum humidum nondum incaluerit, propter qualitates manifestas appellamus frigidam et humidam.

〈I.10〉 Caput X

Textus XLI: De signis tropicis, equinoctialibus et bicorporibus

His expositis, annectere pergamus ipsorum etiam duodecim locorum traditas naturales propietates. Ac ipsorum quidem generales constitutiones rationem eandem habent cum suis temporibus; colliguntur tamen quaedam ipsorum proprietates a familiaritate Solis et Lunae Lunoe B et reliquarum stellarum, sicut postea dicetur, ubi prius vires duodecim locorum simplices et quas per se et quas erga sese invicem habeant explicaverimus. Primum discrimen solet fieri signorum ut alia dicantur esse tropica, alia aequinoctialia, itemque firma et bicorpora. Tropica sunt duo; primum, solstitio aestivo, hoc est, partes triginta Cancri, alterum a solstitio hyberno, id est, partes triginta Capricorni. Atque his nomen a re inditum est, quoniam Sol ubi haec primum ingressus est, mox retro convertit abitque diversam latitudinis viam in Cancro quidem aestatis, in Capricorno vero hyemis author. Sunt et aequinoctialia duo; unum quod est aequinoctii verni, Aries; iterum quod autumnalis, Libra. Quibus et ipsis a re nomen est impositum, cum enim primum ad ea Sol pervenerit, per totum orbem terrarum exaequantur diebus noctes. Ex reliquis octo signorum locis, quatuor firma vocantur, quatuor bicorpora. Firma quidem quae tropica et aequinoctialia sequuntur, Taurus, Leo, Scorpius, Aquarius, quod per illorum peculiaria tempora ubi ad haec Sol accessit multo vehementius sentiamus humidum, calorem, siccitatem et frigus, non quod tum aeris status simplicior sit natura sua, sed quia non aliquantulum in illis temporibus versati ipsa mora vires eorum magis experimur. Bicorpora sunt quae post firma numerantur, Gemini, Virgo, Sagittarius, Pisces, inter enim firma tropicaque et aequinoctialia posita et initio et fine communes naturas cum illis habent quae et antecedunt et sequuntur.

〈Commentarius〉

Excusat quod signorum iam proprietates tradiderit, et tamen rursus recensere videatur. Sed tamen hic diligentius, tres faciens ordines a Solis motu sumptos, sed alia comparatione. Nam haec a priore deducta est. Prima quatuor signa, quatuor temporum anni, quae sunt Aries, Cancer, Libra et Capricornus, quae a plerisque mobilia vocantur, dividuntur, nam Aries et Libra dicuntur aequinoctialia, quoniam cum Sol est in illorum initio aequinoctium est in universa terra. Cancer autem et Capricornus tropica, quia dum Sol est in illis, convertitur, in Cancro quidem a nobis recedendo, in Capricorno accedendo.

Dum etiam in illa ingreditur conmutatur vicissitudo noctis et diei Sole enim Cancrum ingrediente, nox crescere incipit, quae prius minuebatur Sole vero Capricornum intrante, crescit dies, quae iam antea perpetuo minuebatur. Sunt etiam ista quatuor initia mutationis temporum Sole enim Arietem ingrediente hyems mutatur in ver, Cancrum, ver in aestatem, Libram, aestas in autumnum, Capricornum, autumnus in hyemem ob id igitur mobilia dici solent. Sequentia Taurus, Leo, Scorpius et Aquarius fixa sunt, quoniam status temporis in illis sunt firmi. Dicit Ptolemaeus non quod in Tauro sit tempus temperatius, aut in Leone ardentius, sed quod corpora hominum iamdudum eam qualitatem in mobili signo experta, inde in hoc eandem magis sentiant, atque immutatam. Tertius ordo est bicorporeorum, dicta ob id bicorporea, vel quod duobus corporibus constent, nam Gemini duos habent pueros, Pisces totidem animalia, Sagittarius, equi et hominis corpus, Virgo autem quod Libram contineat vel bicorporea, quod Sol, dum est in illorum initio, vim temporis praesentis ostendat dum in fine, succedentis. Ut dum Sol est in Geminorum initio, vere ver sentitur, sed dum est in fine, potius aestatis species quaedam quam veris. Quamobrem et medici tempora finium horum signorum dum Sol in illis est, succedentibus statibus aeris, non praesentibus ascribunt. Utrum vero signa sint tantum velut materia, stellis octavi orbis relictis? Non dicam. Coelum enim substantia est, et substantia opus habet. Et etiam quia in ascendente varias facultates habent ut Ptolemaeus testatur. Et cum omne quod potentia iam tale est alterius comparatione tale actu per se fit, quia quaelibet pars coeli octavi et multo magis noni a Solis radiis perpetuo illustratur. Cum igitur potentia ad Solem talis sit, erit et talis semper actu per illius radios saltem. Porro mobilia signa dicta sunt quia mutantur tempora ab illis non in illis, communia autem non ab illis, sed in illis. Dicta autem sunt communia quod inter fixa, et mobilia sint constituta. Palam autem est eadem esse bicorporea quae et communia. Ut animum duplicem quasi ut corpus habent. Docuit autem nos per haec quod in his signis multum referat an in initio an in fine quis nascatur minus in mobilibus minime in fixis. Porro cum fixa et communia indivisa maneant, mobilia autem dividantur in tropica et aequinoctialia, male faciunt qui illa confundunt, cum valde diversa sint natura, sed sufficit scire quod omnia talia mobilia sint. Per familiaritatem autem Solis, Lunae, atque stellarum intelligit domos, altitudines, triangulos, et fines. Quod vero communia signa interposuerit mobilibus ac fixis, ea ratione factum est ut intelligeremus naturam ab extremo in extremum non transire, nisi per media. Oportet autem sic a fixo, inde communi, deinde mobili, initium ducere, atque ita a Tauro. Hoc autem voluit nos scire quia quomodocunque communia signa statuantur et fixa atque mobilia, necesse est ut fixa mobilibus absque inter medio ullo cohaereant, ut Arieti Taurus, Cancro Leo, sed sufficit ut alio ordine interponantur. Nihil autem refert quod in illo ordine non sumamus initium ab Ariete, sed a Tauro vel Leone, vel alio fixo signo, quandoquidem zodiacus circulus sit, et in circulo principium omne ex voluntate pendet, non autem a natura.

〈I.11〉 Caput XI

Textus XLII: De signis masculinis et foemininis

Praeterea sex loca signorum masculino sexui et diurnae conditioni attribuere, totidemque foeminino et nocturnae. Ordinis autem huius ratio consequentia et serie ipsa constat, ita ut vicinitas coniunctioque est diei et noctis, maris et foeminae. Cumque initium Arieti tribuatur propter causas a nobis expositas, et mares principes dominique sint naturaliter, semper enim quod agit potentia prius est eo, in quod agitur, Arietis quidem locus, atque idem Librae masculina signa esse accepimus et diurnus, vel ob hanc etiam causam quod per haec circulus aequinoctii describitur, qui primae et maximae rerum omnium agitationis author est. Ab his igitur serie singillatim servata consequenter ordinis ratio ducitur. Id est ut masculinis et diurnis continue foeminina nocturnaque subiiciantur.

〈Commentarius〉

Nisi quis omnino sibi de Ptolemaeo persuadeat, quod de Hippocrate Galenus dixit, scilicet quod nihil Hippocrates scripsit commune, sed solum reconditum et abstrusum profunditatem quoque sensuum illius noverit, atque in perquirendis causis quam longe semper recedat a manifestis sensibus, is vero eam profunditatem agnoscet solus qui quae in magna compositione scripserat de causis motuum ac varietatis planetarum quam procul illas venetur, perpenderit, nunquam quae in hoc libro scripta sunt intelligere poterit. Proponit igitur tria de signis circa antiquorum opinionem, primum quod quaedam sunt vera et hic tractanda, in prima parte vero id exponit quaedam falsa atque reiicienda, in secunda parte ibi (Nonnulli tamen), quaedam vera sed non hic tractanda, ibi (sunt et aliae), in prima igitur parte docet esse sex signa masculina et diurna, et sex foeminina et nocturna, ut intelligamus diurnum et masculinum converti, quia ambo sunt calida et sicca, et similiter foeminina nocturna eadem causa quia conveniunt ambo cum frigido et humido. Et haec regula est generalis, tam in signis quam in planetis, quod diurnum et masculinum convertuntur, praeterquam in Marte qui et ipse vere diurnus est, id est, efficacior in die quam in nocte, sed ponitur nocturnus propter id quod minus nocet de nocte, non quia efficacior. Deinde reddit rationem quare melius sit alternatim ponere ista signa, et non sex masculina continua, et sex foeminina continua, quia et masculi foeminarum societate gaudent, et dies et nox semper vicissim sibi succedunt. Rursus necesse fuit ut essent aliqua masculina, et aliqua foeminina, diurna et nocturna, tum quia haec vicissitudo in cunctis rebus invenitur, plantis, beluis, piscibus, tum quia signa sunt, quasi materiae, et planetae quasi formae et istae differentiae inveniuntur in formis, igitur etiam in materiis. Tertio, ut planetae habeant quibus gaudeant. Sed quod masculinum debeat praecedere foemininum adducit rationem, quia agens prius est natura eo quod ab ipso pati natum est at masculum est agens, princeps et dominus, foemininum patiens, subiectum et parens alteri. Igitur masculinum natura praecedit foemininum. Ita etiam dies deberet praecedere noctem, iam igitur habes quatuor de signis. Primum quod debent esse masculina et foeminina, diurna et nocturna, secundum quod debent esse totidem ex uno genere quot ex alio, scilicet sex ex unoquoque eorum, tertium quod debent esse alternatim disposita masculinum et foemininum, et non continuata masculina masculinis, et foeminina foemininis, quartum quod masculina debent praecedere foeminina. Diximus etiam quod quaecunque sunt masculina, sunt et diurna, et quaecunque foeminina, nocturna et vicissim contra. Relinquebatur quintum, a quo signo esset incipiendum, et probat quod ab Ariete, duabus rationibus prima est dicta quia initium anni et accessus Solis ad nos est ab Ariete, et posita fuit superius, scilicet quod initium in mundo et in anno, annus enim est quasi aetas mundi, et initium in animante, quo ad aetates, debet esse unum, est enim mundus magnum animal in vita Aristotelis, sed principium in animante seu aetas, prima est cum animal est humidissimum et mediocriter calidum, hoc autem contingit in vere nullum enim tempus est humidissimum et calidum nisi ver, igitur ver debet esse principium anni, igitur cum Sol Arietem ingrediens faciat ver, a primo ad ultimum Aries erit primum in ordine signorum, ipse igitur erit masculus, et Taurus foemineum signum, et ita Gemini masculinus et Cancer foemininus. Secunda ratio Ptolemaei est quod oporteat esse masculina signa, ubi est vehementissima mutatio, declaratum est enim superius quod masculinum idem est quod efficax, seu quod agit, seu in quo est principium motus, sed Aries et Libra talia sunt, quia sunt circa aequinoctii circulum qui efficacissime agit, quia velocissime movetur actio enim quae per motum fit, consequitur motus velocitatem.

Textus XLIII

Nonnulli tamen masculina signa ab orientali loco, qui horoscopus dicitur, ordientes disposuerunt. Sicut enim aliqui tropicorum locorum initia a lunari circulo ducunt, quod celerrimae Lunae conversiones sint, ita et illi principium tribuere masculinis locis orientem propter subsolanum. Horum etiam alii seriem consequentiamque singilatim ut diximus secuti sunt. Alii totius circuli in quadrantes divisionem, loca quidem ab horoscopo usque ad M. C. hisque opposita, ab occidua plaga usque ad I. M. matutina et masculina nominantes, vespertina vero et foeminina quae sunt in reliquis binis quadrantibus.

〈Commentarius〉

Nunc ponit opiniones aliorum distinguentium signa masculina a foemininis et matutina, a vespertinis ratione ascendentis, sic ut primum signum quod ascendit sit masculinum et matutinum subsolanum enim est, id est, orientale veluti Virgo ascendat, erit Virgo signum matutinum et masculinum, Libra erit foemininum et vespertinum, Scorpio rursus masculinum et matutinum, et ita de aliis alternatim. Alii vero dixerunt signa contenta ab ascendente ad medium coeli et ab occidente ad imum coeli esse matutina et masculina, in aliis vero duabus quartis foeminina et vespertina. Alii vero tropicorum initium sumpserunt a Lunae circulo, hoc bifariam potest intelligi, vel de loco, ita ut signum in quo Luna est sit signum tropicum propter velocitatem conversionis Lunae, veluti Luna est mihi in Piscibus, Pisces erunt loco signi tropici australis, inde quartum ab illo quod est Gemini signum aequinoctium vernum et ita de aliis, vel de loco ventris Draconis quia dicit σεληνιακοῦ κύκλου non σεληνιακοῦ τόπου, id est, si cuipiam Caput Draconis, sit in quinto gradu Geminorum ibi erit punctus aequinoctii vernalis et quintus Virginis erit tropicus aestivus, quia tunc Luna incipit recedere versus astrum et quia est velox motu faciet aequinoctia et solstitia. Non laboro in distinguendo quae sit verior opinio quia utrunque reiicit Ptolemaeus. Quare autem reiicienda sit manifestum est tum haec, tum etiam opinio de ascendente quia idem esset masculinum et foemininum, utpote si Luna sit in Piscibus vel Caput Draconis in Tauro, Pisces et Taurus erunt masculina, et iam erant foeminina ex naturali ratione, igitur erunt masculina simul et foeminina. Nec obstat quod dicas posse esse masculina respectu unius et foeminina respectu alterius, velut dictum est, de quartis coeli, quae simul habent contrarias qualitates, velut quarta quae est ab oriente usque ad meridiem, est vernalis calida et humida, sanguinea puerilis, et alio modo est sicca et quae est inter occidentem et imum coeli est autumnalis frigida et sicca, melancholica, ex alia tamen ratione est humida ut dicebat Ptolemaeus. Sed hic non licet ponere signum idem sub contrariis qualitatibus secundum naturam, nisi assignemus opera diversa, non licet autem assignare opera diversa masculini a masculino, nec foeminini a foeminino. Quod si dicas quod quartae coeli possunt esse matutinae vel vespertinae, dico quod illud iam declaratum est superius. Alia ratio est quia non decet sexum mutari in signis et tropica, et aequinoctialia propter tam levem causam, quia sexus est res naturalis, et similiter affectus illi sunt valde potentes, ut non possint per motum Lunae et multo minus per ascensionem coeli in motu diurno toties mutari. Quod si dicas? nonne poterit quarta orientalis gratia exempli, esse masculina et signa in ea erunt masculina? Respondeo quod antecedens primo non conceditur a Ptolemaeo et dato quod concederetur non sequitur, quod masculinum signum convertatur in foemininum, sed signum retinebit suam vim, et locus contrariam, non secus ac si Mars esset in Tauro, non enim fit foemininus, sed effoeminatur et gaudet tanquam nocturnus in nocturno. Ita loca possunt augere, minuere, imo etiam vincere, sed non immutare naturam contentorum in ipsis locis. Quod autem horum opinionem non approbet praeter id quod absurda sit, et quod nullibi illius meminerit phrasis ipsa Graeca edocet, inquit enim χρώνται ἢ τινος τῇ τάξει τῶν ἀρρενικῶν, quam efficatius Ioachimus Camerarius Pabergensis vertit his verbis, nonnulli tamen masculina ordientes, ut per adverbium tamen Ptolemaeus ostendat se non approbare ea quae illi de signis adiecerunt. Approbat autem ea quae subiiciuntur, sunt autem haec.

Textus XLIIII

Sunt et aliae appellationes locis factae, de formis signorum, ut aut quadrupedia dicerentur aut terrestria aut ducalia aut foecunda aut aliquid huiusmodi, quorum omnium cum ex ipsis figuris causae manifestae sint, nos illas verbose persequi supervacaneum duximus, cum quidem expositae a nobis sint huiusmodi imaginum naturae quatenus in iudiciis utiliter vires illorum considerari deberent.

〈Commentarius〉

Proponit hic alias differentias signorum quae ab antiquis acceptae probantur, non tamen dignae sunt peculiari expositione, quoniam a forma facile est illorum vires intelligere, quas figuras se suo loco referre docet, utpote in capite de morte et de itineribus, et de opificio. Sunt autem maxime duodecim principales. Humana ut Gemini et Virgo. Quadrupedia domestica, ut Aries, Taurus, Capricornus. Aves ut Aquila et Gallina. Aquatica, ut Delphin et Pisces. Naufraga, ut Argo et Navis. Fera, ut Leo et ultima pars Sagittarii. Venenosa, ut Scorpio et serpentes, sunt enim plures in coelo. Mutilata, ut Taurus et caput Medusae. Vincta, ut Andromeda et Cepheus. Ducalia, ut ambae Coronae Borealis et Australis. Foecunda, ut Cancer, Scorpio, Pisces. Sterilia, ut Leo et Virgo. Horum omnium meminit Ptolemaeus suis locis.

〈I.12〉 Caput XII

Textus XLV: De configuratione duodecim locorum

Familiaritas autem intercedit locis zodiaci secum primum iis quae cum aliis aliquam figurarum describunt, Quae demetiens, id est anguli bini recti, signa autem sex partes centum 80.; triquetra, hoc est angulus rectus unus atque insuper triens illius, signa vero quatuor partes 120. quadrata, hoc est unus rectus angulus, tria signa partes 90.; sexangula, id est, illae reliquae duae partes anguli recti, signa duo, partes 60.

〈Commentarius〉

Unumquodque indiget propria ratione ut demonstratur, aliter e minima difficultate in maximam res evadit. Haec Ptolemaei sententia figura indigebat. Sit igitur circulus signorum quem vocant zodiacum quod signa contineat, et in eo signetur punctus B ubicunque velis non refert, sit gratia exempli manifestioris doctrinae causa initium Arietis, et sit centrum eius circuli A et capiantur 60. partes a puncto B, quae sint contentae arcu BC et ducta BC, recta ipsa erit sextilis radius. Nam totus zodiacus ut superius visum est 360. partes, BC autem 60. cum igitur 60. sit sexta pars 360. erit BC latus exagoni, ideoque radius sextilis. Et quia anguli circum A sunt quatuor rectis aequales, et angulus BAC, talis est pars spacii circum A qualis BC, portio arcus totius zodiaci, erit angulus BAC sexta pars quatuor rectorum, igitur duae tertiae unius recti. Et similiter captis partibus 120. quae sint arcus BE, erit BE tertia pars zodiaci, nam 120. est tertia pars 360. et angulus BAE eadem ratione erit rectus cum tertia, id est, tertia pars quatuor rectorum, et residuum ad duos rectos anguli sextilis, nam rectus et tertia pars recti cum duabus tertiis recti faciunt duos rectos. Constat igitur et in trigono, et in sextili, et quadrato quod radii, et recte, si reflecterentur versus partem oppositum, utpote sextilis ex C in E, et ex E in G, et ex G in F, et ex F in K et ex K in B, tandem rediret per aequales lineas et angulos. Et similiter latus BE trigoni si reflecteretur transiret in F et ex F in B, et ita per aequales angulos, et lineas. Idem dico de quadrato BD, quod est latus arcus BD, qui est partium 90. et ideo quarta pars 360. et totius zodiaci, cum igitur etiam angulus BAD sit quarta spacii pars eius quod est circa A, erit angulus BAD rectus ad unguem. Pari ratione spacium BAG ex una parte cum contineat dimidium quatuor rectorum, erit duorum rectorum, et arcus BDG partium 180. id est, dimidium 360. et ita G dicetur opponi B. Omnes autem radii praeter oppositos duplices sunt sinistri et sunt qui tendunt secundum ordinem signorum, ut sextilis BC, et trigonus AE, et dextri qui tendunt contra ordinem signorum, ut sextilis BK et trigonus BF. Et ita de quadratis ex quo patet quod radius BC dicitur sinister respectu B, et dexter respectu C. Et ita trigonus EF sinister est respectu E, et dexter respectu F.

Ex his patet quod radii veri sunt ex similibus partibus in similes, velut posito Sole in parte undecima Librae, radius quadratus dexter erit in 11. parte Cancri, sinister in 11. parte Capricorni. Sextilis dexter in 11. parte Leonis et sinister in 11. parte Sagitarii. Et oppositio in 11. parte Arietis. Et trinus dexter in 11 parte Geminorum et sinister in 11. parte Aquarii. Idem etiam intelliges de partibus partium. Ut si Sol esset in partibus decem minutis 47. Librae, erunt radii omnes dicti in eisdem signis partibus decem minutis 47.

Sed dices quare Ptolemaeus non respexit latera octogoni quae respiciunt per 45. partes et duodecagoni quae per 30? Respondeo quia latera octogoni non comprehendunt integra signa. Duodecagoni autem quia nimis sunt debilia. Igitur isti aspectus solum sufficiunt. In creticorum tamen dierum supputatione utimur figura octageni aspectus in quem cadit quartus dies indicativus, ut sit in consideratione.

Textus XLVI

Cur autem haec tantummodo discrimina recepta fuerint, hinc cognitu facile erit. Atque ipsius quidem diametri ratio per se patet, nam oppositio est in una linea recta. Caeterum si maximas duas portiones convenientes atque item supra portiones accipiamus, nempe rectangulorum duum ex diametro dimidium et trientem, quae portiones convenientes, atque item supra portiones sunt, fit ut dimidiatio tetragonum constituat triens vero sexangulum. Supra portionum, autem si constituatur a rectangulo quadrato hemiolion, hoc est sesquiplum et epitriton, hoc est sesquitertium, illud discernit quadratam a sexangula, hoc triquetram figuram a quadrata. Quarum quidem figurarum triquetra et sexangula convenientes putantur, quia consimilia loca signorum complectuntur, hoc est omnia aut masculina aut foeminina. Inconvenientes vero figurae habentur quadrata et dimetiens, quod illae per dissimilia loca constituantur.

〈Commentarius〉

Tria facit in hoc textu Ptolemaeus. Primum colligit ex dictis cur solum hae figurae sint necessariae, scilicet trigona, exagona, quadrata, nam per integra signa constituuntur, et partes totius circuli integras. Connexionem vero, ut infra declarat, per proportiones primas et musica etiam ratione constantes, sed quia de oppositione nihil dixerat, fieri eam inquit per rectam lineam, supple quae per centrum circuli seu zodiaci transit. Nam et alii omnes aspectus per rectas fieri lineas intelliguntur, sed nulla illarum per centrum transit praeterquam oppositionis linea. Ideoque ex hoc declaratur oppositionis aspectum esse omnibus aliis potentiorem. Nam lineae quae per centrum transeunt sunt omnium validissimae ut in cavis etiam speculis apparet. Cum igitur quinque modis erraticae inter se misceantur, vel etiam cum fixis, omnium commixtionum validissima est coniunctio post oppositio, inde quadratam et trigonum ferme aequalia ultima et debilissima est exagonum. Solent autem his notis brevitatis causa de scribi. Coniunctio ☌. Oppositio ☍. Quadratum □. Trigonum △. Exagonum seu sextilis ⚹.

Caeterum si maximas) Haec est secunda pars in qua adducit mathematicam rationem istarum radiationum duplicem, geometricam atque musicam. Geometrica est quoniam si fiat circulus et sumatur quadratum sive dimetientis quod sit CD medietas eius quadrati, quae est superficies ABDG, aequalis est quadrato AEBF, utraque enim est medietas quadrati CD ex demonstratis in penultima primi elementorum, igitur AE latus seu radius quadrati est potentia dimidium AB dimetientis quod est primum. Rursus si accipiamus tertiam partem quadrati AB, erit proportio AEBF ad illam veluti arcus quadrati ad arcum exagoni, id est, sexquialtera. Et si fiat comparatio quadrati ad trigonum et exagonum in superficiebus, erit trigoni arcus ad arcum quadrati epitrita, arcus autem quadrati ad arcum exagoni hemiolia. Et ut uno verbo dicam traduxit quod erat ignotum in arcubus ad quadratum dimetientis divisum ut vides. Ponatur igitur AB sex et loco arcus oppositionis quadratum AB, quod sit CL, erit ABDG pro arcu quadrati, quia est aequale quadrato AEBF decem octo, et HGDK tertia pars quadrati CD, id est duodecim, quare ut arcus exagoni. Et GLMD duae tertiae partes quadrati CD, id est vigintiquatuor, ideo quantus est trigoni arcus. Et cum ABDG sit aequalis AEBF, igitur constat esse proportionem ut quadrati diametri ad quadratum in circulo descriptum, nam oportebat rationem quadrati manere. Comparando etiam ad medium, id est, quadratum AEBF superficies GHKD, et GLMD pro- portio GABD ad GHKD est hemiliola, id est, sexquialtera. Et comparando GLMD ad GABD, est sexquitertia seu epitrita, igitur ponendo AEBF loco GABD erit quadratum hemiolium ad exagonum et trigonus ad quadratum epitritus.

In musica vero manifestum est quod ratio arcuum est ut 6.4.3.2. Nam arcus oppositionis est 180. trigoni 120. quadrati 90. exagoni 60. quos cum divise per 30. prodibunt 6.4.3.2. in eadem proportione. Sed 6.4.3. faciunt continuam proportionem musicam, quia talis est proportio 6 ad 3, extremi ad extremum, ut 2 differentiae 6 a 4 ad 1 differentiam 4 a 3. Et ita 6.3.2. faciunt aliam proportionem musicam continuam, nam talis est proportio 6 ad 2 extremi ad extremum, ut 3 differentiae 6 a 3 ad 1 differentiam 3 ad 2, igitur in 6.4.3.2. est duplex continua proportio musica. Aliter ratio geometrica congrueret in rectis, quia dimetiens si faciat quadratum 36. erit quadratum intus 18. medietas, scilicet illius, et quadratum lateris trigoni 27. et quadratum lateris exagoni 9. Ita ut quadratum intus descriptum circulo sit duplum quadrato lateris exagoni et quadrato intus descriptio quadratum lateris trigoni sit sexquialterum et illi quadratum dimetientis sexquitertium. Et hoc esset rectas ipsas et radios in proportione potentia collocare et esset magis ad mentem Ptolemaei et ad propositum rei demonstrandae, sed oporteret sic literam legere. Nempe rectangulorum duorum ex diametro dimidium et quadrantem, quae portiones convenientes, atque item supra portiones sunt, fit ut dimidiatio tetragonum constituat, quadrans autem exagonum. Supra portionum autem si constituatur a rectangulo quadrato hemiolion, hoc est, sexquiplum, et epitriton, hoc est, sexquitertium, illud discernit quadratam a trigona, hoc autem trigonam a quadrato. Inde subiungit, quarum quidem figurarum, haec est tertia pars in qua declarat causam quare triquetra radiatio et sexangula sint convenientes et amicae, quadrata et opposita inconvenientes et inimicae. Et causa amicitiae est clara, certe quia dicit trigona radiatio est semper inter similia in sexu ut ambo masculina vel foeminina. Et cum dixit hoc subintellexit et quod ambo etiam sunt diurna vel nocturna. Declaratum enim est superius quod idem est masculinum, et diurnum in signis et foemininum atque nocturnum. Signa igitur quae se trigono radio respiciunt sunt ambo necessario masculina et diurna, vel ambo foeminina atque nocturna, ut de Ariete, Leone et Sagittario, quae tria cum se mutuo respiciant trigono radio ita quod Aries respicit Leonem et Sagittarius, et ita Leo, Arietem et Sagittarium, et Sagittarius, Arietem et Leonem, sunt omnia diurna et masculina. Sic Taurus, Virgo, et Capricornus omnia nocturna et foeminina. Et ita de reliquis. Idem in sextili aspectu, nam Aries et Gemini, qui se respiciunt exagona radiatione. Et Aries atque Aquarius sunt ambo semper masculina et diurna vel ambo foeminina atque nocturna, ut Taurus et Cancer Item Taurus et Pisces, et ita de aliis. Et hoc totum est clarum, et quod conveniant non est dicendum, ut quidam quod sint amica, nam tale nomen convenit potius planetis quam signis et etiam quia amicitia esset magis inter masculum et foeminam, quam inter masculum et masculum, vel foeminam et foeminam sed dicitur convenientia, seu similitudo.

Hucusque totum recte se habet. Et similiter quod signa quae quadrato radio se respiciunt, sunt disconvenientia seu dissimilia natura, quia si unum est masculinum, et diurnum alterum necessario est foemininum et nocturnum, igitur si Aries est masculinus et diurnus Cancer et Capricornus, quae respiciunt Arietem respiciunturque ab illo quadrato radio, erunt foeminina atque nocturna. Et ita de aliis eadem ratione dissimilitudo constat. Et hoc totum bene se habet. Sed quod dicit de oppositis signis non videtur verum, nam Aries et Libra quae opponuntur sunt ambo masculina atque diurna et similiter Taurus et Scorpio sunt ambo foeminina et nocturna, et tamen opposita et disconvenientia? Igitur causa disconvenientiae non est diversitas, seu contrarietas in sexu et natura, cum signa opposita maxime disconveniant et longe plus etiam quam quadrata, et tamen sunt similia in sexu et natura. Propter hoc dixerunt quidam quod opposita radiatio est inconveniens, quia ex duabus quadratis constituitur quae sunt inconvenientes inter se, ut opposita Arietis et Librae ex duabus quadratis Arietis et Cancri. Item Cancri et Librae, vel etiam Arietis et Capricorni, et Capricorni atque Librae, sed haec responsio est omnino falsa, quae enim uni disconveniunt potius inter se conveniunt quam disconveniant. Item quadrata potius disconvenit propter oppositam, quam opposita propter quadratam, cum opposita sit simplicissima, et per pauciores partes. Rursus opposita componitur ex duabus convenientibus, trigona et exagona, igitur maxime deberet esse conveniens illa ratione. Haly ob id dixit quod opposita disconveniunt ob duas causas, tum quia quando unum ascendit, aliud descendit, tum quia quando Sol est in uno eorum, facit tempus contrarium ei quando est in reliquo. Veluti quando Sol est in Ariete facit ver, et tempus humidissimum. Et quando est in Libra autumnum et tempus siccissimum. Et quando Sol est in Leone, facit fervidissimam aestatem, quando in Aquario illi opposito, gelidissimam hyemem. Sed Ptolemaeus non assignat rationem hanc, nec ullam harum. Item istae non convenirent cum illis quas pro convenientia assignat, vult enim oppositas esse causas convenientiae et disconvenientiae, quod in quadrato aspectu declarat. Praeterea si ultima ratio esset vera, Aries et Sagittarius essent dissimilia, cum Aries sit vernale signum non minus quam Gemini, qui opponitur Sagittario et tamen Aries et Sagittarius conveniunt. Ob id igitur dicendum quod Ptolemaeus induxit syllogismum modo Aristotelis postponens illum et declarans prius quod ex illo evenit. Et est contraria omnia maxime disconveniunt, et haec est per se nota et quae maxime distant in unoquoque genere sunt contraria et hanc declaravit, igitur quae maxime distant disconveniunt. Posuit post modum aliam propositionem in hoc capitulo, quod opposita signa maxime distant, seu per circuli partem quae est medietas, et est maxima commensurabilium, seu per rectam quae est dimetiens, quae est maxima rectarum, quae circulo includi possint ut demonstratum est ab Euclide, igitur signa opposita maxime disconveniunt. Quadrato autem radio iuncta disconveniunt minus, quia contrarietas est minor, scilicet sexus et naturae igitur disconvenientia minor est. Trigona autem et exagona radiatione iuncta non maxime distant, igitur non sunt contraria, nec ideo maxime disconveniunt, sed nec mediocriter, quia sunt similia natura et sexu, igitur sunt convenientia in natura. Dixit autem Ptolemaeus hoc de convenientia in sexu et natura in trigonis, et exagonis, et disconvenientia in quadratis, ut intelligeremus, quod non est, ut quidam existimant in tempore ob id, cum signa quae exagona radiatione iunguntur, ut Leo et Gemini, non sint eiusdem naturae, sed alterum humidum, aliud siccum et ideo cum convenientia trigona sit eiusdem naturae cum sextili, igitur nec signa trigona sunt eiusdem temperiei, sed solum naturae et sexus, et inter se congruentia. Notandum quod licet signa trigona, vel exagona radiatione iuncta non sint amica, sed solum convenientia, attamen aspectus inter planetas talis est amicitiae, ut etiam oppositus et quadratus inimicitiae. Quia signa cum sint materiae loco, possunt convenire et discrepare, amare et odisse non at planetae amant et odio se habent, non solum conveniunt ac discrepant, cum agentium habeant rationem, hoc autem infra videbitur. Quod si quis dicat, nonne signa masculina et diurna erunt etiam calida et sicca, et nocturna foeminina frigida et humida? Dico quod non est necessarium hoc, quia diurnum et masculinum non proveniunt a primis qualitatibus, sed diurnum et nocturnum a masculino et foeminino, sed masculinum et foemininum ab efficaci et inefficaci. Efficax autem a principio motus robustissimi qui fit iuxta aequinoctialem, ideoque ab Ariete et Libra. Hanc virtutem communicant Aries et Libra, Geminis, Leoni, Sagittario et Aquario, quoniam haec signa ab utroque principio scilicet, Ariete et Libra Libro B amico aspectu respiciuntur, scilicet trigono vel exagono. Et ita sexus et natura diurna atque nocturna a motu non a qualitatibus originem ducunt. His visis breviter sensum Ptolemaei explicare decet, qui talis est. Signa quaedam aliis sunt familiaria, ut quae portione integra circuli se aspiciunt, ea autem quadruplex, dimidium, unde oppositio, tertia pars unde trigonus, quarta pars unde quadratum et sexta unde sextilis. Hae autem et ad totum comparantur ut partes, et ad dimidium ut superparticulares, ad totum quia quadratum et exagonum sunt dimidium, aut tertia pars semicirculi, nam 90. qui est arcus quadrati, est dimidium 180. semicirculi, et 60. est tertia pars 180. Ad dimidium autem 180. quod est 90. comparantur sextilis et trigonus, per hemioliam quae duplae respondet, et per sexquitertiam quae triplae, nam 90. ad 60. arcum exagoni sexquialteram habet proportionem, 120. autem trigoni arcus ad 90. epitritam seu sexquitertiam. Ex hemiolia autem quae constat diapente in musica et epitrita ex qua diatessaron, fit diapason trigoni ad sextilem quae dupla constat proportione qualis est 120. ad 60. Similiter dupla quae est diapason oppositionis ad quadratum intercedente trigona, inter eas fit hemiolia 180. ad 120. et epitrita 120. ad 90. Cum igitur opposita signa maxime distent, erunt maxime contraria, Ideoque dissidentia. Quae autem quadrato distant minus sunt contraria, quia solum ratione sexus et temporis. At quae trigona radiatione iunguntur et sextili eo quod sint ex natura ternarii, et oppositio et quadratum binarii, et ternarius, et binarius sunt numeri non communicantes, sed invicem primi, non conveniet natura trigoni et sextilis cum natura oppositionis vel quadratae radiationis quare cum sit inter signa similia sexu et tempore, erunt aspectus hi convenientiae et similitudinis. Et quia triquetra radiatio constat paucioribus lateribus, et non est particeps oppositionis ullo modo ut sextilis, ideo triquetra est magis conveniens sextili, sicut oppositio quadrato semper enim quod fit paucioribus lateribus est validius quam quod fit multis, ideo oppositio validior est trigono, et trigonus quoquomodo quadrato, nisi quod mala in nocendo promptiora sunt bonis in benefaciendo, Et ita quadratum exagono validius. Hucusque volui reddere rationes eorum quae dixit Ptolemaeus etiam quod causae non multum ad artem facerent, modo deinceps sufficiet declarare causas solum quae faciunt ad intellectum illius, aut quae necessitatem rei dubiae demonstrant, in aliis sufficiet Ptolemaei authoritas quae experimento et antiquorum testimoniis confirmata est auxiliante ratione. Nam iam de artis firmitate satis constat. Tot autem explicata sunt propter calumniatores. Verum non decet insanire circa illos, tum maxime quod angustia temporis non patitur, et si pateretur, melius esse existimo illud utilioribus in tractationibus absumere. Nam qui circa calumniatorum nugas tempus, preciosissimam rem terit mortalium rerum, imo immortalem, videtur aut omnino plura velle videri longe scire quam sciat, aut quod minimum, impetu animi quodam transferri. Sicut Galenus ob id accusatione vix non dignus videri possit, quanquam a prima suspicione procul absit, sed decet etiam secunda carere. Melius est tamen contra calumniatores tempus absumere, quam in scribendo calumnias. Ob id igitur praestat quae ex his sequantur arti utilia edocere.

Domorum vires

Ex dictis igitur licet vires domorum coniicere, hoc ipso supposito, quod astra agunt lumine, et quod vis eorum est qualis in effectu videtur. Igitur his rationibus coeli cor seu medium est omnibus validius, inde ascendens. Sed in vitae affectibus et animi atque corporis, ascendens est validius, quia magis proprium. Tertio loco est septima domus, inde undecima, post nona, neque de his est dubium. Post septimo loco est duodecima, quia ascendit, inde octava. Post octavo ordine est domus secunda, quia est in crepusculo matutino. Nam posito initio Arietis in ascendente intra duas horas oritur pars 22. Tauri, sed hoc est tempus crepusculi matutini, igitur pars secundae domus quae est a 18. parte Tauri usque ad 22. eiusdem, continetur in crepusculo. Et ita planeta cum fuerit in secunda domo habet vires. Omne enim quod potentia tale est, actu fit tale seu quod aliquando tale actu fuit, fit tale potentia, et semper manet. Est etiam ipsa secunda domus in triquetra radiatione decimae, decima autem vires habet maximas, quia potentia est cor coeli. Nec Ptolemaeus eam praetermisit, quamvis in sua regione minima illius pars in crepusculo clauderetur matutino, propter parvam poli elevationem. Sexta autem domus quoniam pariter est in trigono decimae, et ubique gentium clauditur in vespertino crepusculo, ob id a Ptolemaeo consideratur et apud illum nonum locum retinet. Sed quispiam dicet, cur etiam quintam non licet considerare, cum quo ad crepusculum attinet, locum obtineat secunda? Respondeo, quoniam decimam non respicit, et crepusculum debilius est quippe vespertinum, et praeterea pars quae contermina est sextae non est quintae initium sed finis, qui merito ob debilitatem negligi potest. Et tamen virium aliquid habet, quia in lumine positum est, sed non consideratione dignarum, nisi apud borealiores.

〈I.13〉 Caput XIII

Textus XLVII: De imperantibus et obedientibus signis

Dicuntur etiam imperantia et obedientia loca quae aequali spacio distant seu ab uno sive ab utroque punctorum aequinoctialium, eo quod aequali spatio temporis peroriantur aequalesque describat parallelos. Caeterum quae in aestiva spherae parte sunt imperantia, quae in hiberna obedientia nominantur, quia Sol illic dies hic vero noctes longiores facit.

〈Commentarius〉

Quia enim haec signa aequaliter ab aequinoctio distant, ideo Sol dum est in eis, aequales describit parallelos, quoniam lineae aequaliter distantes a diametro aequales sunt, ut Euclides demonstrat. Oriuntur etiam aequali spacio temporis ut in nostra regione Aries et Pisces, in una hora et quinque minutis unumquodque eorum Taurus et Aquarius in una hora et viginti minutis, Gemini et Capricornus in una hora et quinquaginta uno minutis, Cancer et Sagittarius in duabus horis et novem minutis. Leo et Scorpio in duabus horis et quadraginta minutis. Virgo et Libra in duabus horis et quinquagintaquinque minutis. Talia igitur signa dicuntur quae in australi parte obedientia, quoniam Sol maiores noctes efficit diebus, Borealia vero imperantia contraria ratione. Itaque Aries Piscibus imperat, et Taurus Aquario, et ita de aliis. Interpretes bis lapsi sunt, cum litera Graeca lucida sit.

〈I.14〉 Caput XIIII

Textus XLVIII: De intuentibus et eiusdem potentiae signis

Praeterea dicimus eiusdem potentiae esse eas partes, quae aequali spacio distant seu ab uno seu ab utroque puncto tropico, fit enim per illas partes Sole meante ut spacia dierum ac noctium itemque horarum sibi respondeant. Itaque et intueri sese mutuo illa signa dicuntur, cum ob eas causas quas exposuimus, tum quod utraque et ab iisdem partibus horizontis et oriuntur et occidunt.

〈Commentarius〉

Quod pene praeterieram, est ut tam in hoc, quam in praecedenti capitulo res referatur ad partes, veluti prima pars Arietis cum ultima Piscium, et secunda Arietis cum penultima Piscium, et tertia cum vigesimaoctava, et ita de alii signis. Hoc enim idem et de aspectibus declaratum est. Simili ratione quae a tropicis aequaliter distant intuentia dicuntur sese signa, et aequalis sunt potentiae, veluti Gemini et Cancer, et quae in tabella descripta vides. Nox enim atque dies, dum Sol est in talibus signis alter alteri sunt aequales. Veluti cum Sol est in vigesimasexta parte Cancri, tantus est dies atque nox, quantus est cum est in quinta parte Geminorum. Et similiter horae temporales sunt aequales in ambobus, propterea vis eorum signorum est quasi duorum eadem potestate praeditorum. Quod vero dixit, utraque ab eisdem partibus horizontis oriuntur et occidunt, id est, in eodem puncto horizontis secat eclyptica horizontem, seu ascendendo, seu descendendo quando oritur vigesimasexta pars Cancri, gratia exempli, et quinta Geminorum. Et similiter quando occidunt, occidunt in eodem puncto ad unguem ipsius horizontis. Igitur habent duplicem concordiam et ratione Solis et ratione horizontis, utraque tamen provenit quia sunt in eodem parallelo. Intelligit enim principaliter de partibus, et per consequens de signis, principalissime autem de punctis et generaliter puncta se intuentia sunt in eodem parallelo, et ideo feruntur cum quavis stella simul imperantia vero et obedientia aequales habent ascensiones.

Notanda est una pulchra regula circa imperantia et obedientia, et intuentia signa seu aequalis potentiae, quia habito uno semper habes aliud quod est oppositum signum et pars prioris. Velut secunda pars Arietis imperat 29. Piscium, igitur secunda Arietis intuetur 29. partem Virginis. Et ita Scorpio intuetur Aquarius, igitur Scorpio obedit Leo.

Notanda est etiam alia regula valde utilis, et est quod intuentia, et imperantia, cum obedientibus quanto sunt propiora tropicis, id est, initio Cancri aut Capricorni, eo sunt potentiora. Et virtus eorum extenditur ad plures gradus quia declinatio parum variatur, et ideo decima pars Cancri cum decima parte Geminorum ferme convenit, quia circuli paralleli aequinoctio non differunt, nisi 57. minutis. At per contrarium iuxta initium Arietis et Librae, nisi partes partibus respondeant parum possunt.

Notandum quod Ptolemaeus consideravit in his duobus capitibus et sequenti, quod homines quadrifariam possunt comparari aut enim unus naturaliter et sponte quasi alteri obedit, et talium geniturae sunt constitutae in imperantibus et obedientibus punctis, et si sint ad unguem erit obedientia perfectissima. Veluti qui habuerit significatorem in sexta parte et decimo minuto Tauri, exempli gratia, obediet ei perfecte ille qui habuerit significatorem in vigesima tertia parte et quinquagesimo minuto Aquarii, etiamsi iste esset rex, et prior esset servus illius dummodo ageret negocia illius, imo dico quod aget ubi sint eiusdem regionis et ad unguem ex minuto conveniant. Quod si convenerint ex gradu seu parte sola, obediet alter alteri si sint aequales aut qui debet obedire minoris conditionis dignitate opibus, sexu, vel aetate. Quod si convenientia fuerit solum ex signo, tunc solum obedient etiam quando, qui habet significatorem in obediente, fuerit servus, et qui in imperante fuerit dominus. Ex hoc manifestum est quod aliqui nascuntur quibus nulli libenter parent alii quibus nulli possunt imperare. Nam si aliquis in sua genitura nullos habeat significatores in imperantibus signis, nulli nisi coacti volent illi obedire. Quod si nullos habeat significatores aliquis in obedientibus signis, nemo poterit illi imperare nisi vi. Et hoc est quod dixit Aristoteles bene, quod quidam nascuntur natura, liberi, et quidam servi liberi nascuntur qui habent significatores in imperantibus, servi qui in obedientibus. Plerique autem sunt medii, aliis imperantes sponte, aliis obedientes, plerique enim habent partem significatorum in signis obedientibus, et partem in imperantibus, pauci habent omnes in uno genere. De his igitur tractavit abunde superius. Secunda comparatio est eorum qui se mutuo amant et bene conveniunt, et de his tractavit in praesenti capite et debet intelligi regula eodem modo et praecedens comparatio. Ex quo sequitur, quod quilibet habet aliquos cum quibus convenit, quia significatores ubicunque sint, habent correspondentem locum ex eclyptica, qui oritur in eodem loco horizontis et occidit, praeterquam nati in primo puncto Cancri, et primo puncto Capricorni. Eadem autem comparatio est eorum qui habitant in una civitate, quae est ex imperantibus, vel obedientibus, vel respicientibus, vel non convenientibus ut Geminorum, cum Tauro vel Scorpione.

Tertium genus comparationis est eorum qui se amant vel oderunt, non tamen conveniunt quia non eadem sentiunt et sunt qui habent significatores in aspicientibus se locis convenientiae quidem ad amicitiam, dissimilitudinis vero ad inimicitiam et de his tractavit iam superius. Quarta comparatio est illorum qui nihil habent simul, et in hoc genere nihil est boni aut enim non se agnoscunt, aut etiam in magnas cum illis inimicitias incidunt, siquidem facile est ab incognitis laedi, et ut bene dicebat Plautus, nam homo homini lupus est, cum homo hominem non novit. De his igitur in sequenti capitulo tractat.

〈I.15〉 Caput XV

Textus XLIX: De inconiunctis

Ea vero quae nullam habent enumeratarum societatum rationem loca inconiuncta et aliena nominamus. Quae neque imperant neque obediunt neque se intuentur neque idem possunt atque insuper nullam quatuor illarum figurarum describunt, quas diximus esse dimetientis, triquetram, quadratam, sexangulam, sed vel secunda, vel sexta numerantur. Nam illa quasi a se mutuo detorquentur et cum bina sint, singulos angulos complectuntur; illa vero quae sexta numerantur totum orbem in partes inaequales secant, cum aliae figurae omnes in partes aequales illum dividant.

〈Commentarius〉

Coniugationes signorum omnium cum duodecim sint, erunt sexagintasex, sex exhauriunt intuentia, sex imperantia et obedientia, sex oppositio duodecim sextilis, duodecim quadratum, totidem trigonus, igitur erunt quinquaginta quatuor. Relinquuntur igitur duodecim coniugationes solum quae inconiunctae dicuntur. Sed plures longe esse videntur propter iterationem, sunt enim triginta duae quas in tabula descripsi. Vere autem sunt sexdecim, ut in secunda tabula in quibus neque signum signo, neque gradus gradui concordat multo minus. Verum dices, unde sunt sumptae quatuor illae coniugationes supra duodecim? Respondeo quod quatuor sunt iteratae, ut priores non sint nisi quinquaginta. Quae iteratae sunt, sunt duae ex imperantibus, et obedientibus, et sunt Tauri et Aquarii, Leonis et Scorpionis, nam illa eadem cum sint imperantia et obedientia, sunt etiam inquadrata radiatione, unde dicuntur odiose imperantia. Reliquae duae coniugationes, sunt se intuentium, et sunt Tauri et Leonis, Scorpionis et Aquarii, quae etiam sunt inimica et odiosa. Ex quo patet quod nati sub signis fixis generaliter gerunt hostiles inimicitias. Et imperantia et obedientia faciunt illud conculcando et patiendo, sicut est e quibusdam qui permittunt se decipi ab inimicis suis, et quamvis videant damna expressa non tamen se sciunt retrahere, sicut dicitur de Carolo Magno et Gano Ponterio, et de his videntur infinita exempla apud reges hodie qui malis consultoribus obedientes, quamvis videant iacturam expressam, non tamen possunt se retrahere.

Est autem discrimen, quod si imperans fuerit humilioris fortunae agit dolo in obedientem, si nobilior, vi. Ex hoc etiam patet quod intuentia et eiusdem potentiae non sunt amica, sed conveniunt inter se similitudine morum, velut qui sunt de uno magistratu, quidam tamen sunt inimici, ut in duobus coniugationibus superioribus Tauri et Leonis, Scorpii et Aquarii. Scripsi autem has quatuor seorsum in tertia tabella facilitatis facicilitatis B causa, ut vides a latere. Caeterum ut veniam ad textum Ptolemaei dicit, signa et partes quae non continenter sub aliquo trium membrorum, scilicet imperantium et obedientium, et hoc est primum, neque intuentium se atque eiusdem potentiae et hoc est secundum neque se aspiciunt oppositis radiis, triquetris, quadratis, aut exagonis, et hoc est tertium, talia sunt inconiuncta, et sunt, ut dixi, sexdecim coniugationes. Deinde docet eas invenire et causam illorum, circa inventionem dat regulam quam oportet sic intelligere quatuor signa quae sunt fixa, scilicet Taurus, Leo, Scorpio et Aquarius, habent inconiuncta signa antecedentia et sequentia cum illorum oppositis, quae sunt sexta ante et post, veluti Taurus habet Arietem et Geminos, quae sunt secunda a Tauro, et Libram et Sagittarium, quae sunt opposita illis secundis, et sunt sexta ab ipso Tauro, unum ante et aliud post. Et ita singula signa fixa habent quatuor signa inconiuncta. Singula vero signa mobilia, et sunt Aries, Cancer, Libra, Capricornus, habent tantum duo signa inconiuncta, scilicet succedens et ei oppositum quod est sextum ante. Utpote Aries habet inconiuncta solum Taurum, quod est secundum ab ipso, et Scorpionem quod est oppositum Tauri signum, et sextum ante Arietem. Communia vero seu bicorporea habent duo tantum signa inconiuncta, scilicet antecedens quod est secundum signum, et illi oppositum quod est sextum succedens. Veluti Gemini est solum inconiunctum Tauro quod est signum secundum antecedens, et Scorpioni quod opponitur Tauro, et est sextum signum succedens Geminis. Quo ad causas dicit de sexto signo utpote a principio Geminorum ad principium Scorpionis sunt centum quinquaginta partes, cum ergo totus zodiacus sit 360. partium, et 150. non sit pars 350. quota, ut isti dicunt, id est, quae ducta in aliquem numerum producat 360. Neque a 150. ad 179. procedendo, neque a 150. usque ad 121. retrocedendo sit ulla pars quota, seu pars proprie dicta ipsius 360. manifestum est quod non solum signum Geminorum est inconiunctum Scorpioni sexto ab illo, sed quaelibet pars Geminorum erit inconiuncta cuilibet parti Scorpii, quod erat demonstrandum. Quo ad secunda signa reddit causam, quia detorquentur ad diversas partes, ita ut videantur continere angulum. Hucusque loquutus est de planetis simpliciter a capite quarto ad caput octavum, inde de signis simpliciter a capite nono usque ad caput quintumdecimum, modo loquetur usque in finem de planetarum comparatione ad ipsa signa, immiscens aliquid de ipsorum planetarum comparatione inter se, ita ut totus iste primus liber, prooemio computato, ex quatuor principalibus partibus componatur.

〈I.16〉 Caput XVI

Textus L: De domibus

Adiunguntur etiam planetae locis signiferi propter domos ut nominantur et triangulo et altitudines et fines et quidquid huiusmodi est. Domuum autem ratio naturalis haec est. Quia ex duodecim signis duo proxime accedunt ad verticalem nobis punctum, ideo calores et aestus generant, ea sunt Cancer et Leo, placuit attribuere illa duobus praecipuis et maximis, hoc est ipsis luminibus. Soli quidem Leo, propterea quod masculinum est signum; Lunae vero Cancer quod foemininum esset. Atque ita factum est, ut convenienter dimidium orbis a Leone usque ad Capricornum solare vocaretur, dimidiumque ab Aquario usque ad Cancrum lunare, et in utroque possent singula loca suis stellis assignari, quarum alia figuras cum Sole, alia cum Luna describerent, pro convenientia orbium motus ipsarum et naturae proprietate. Nam Saturno, quod natura maxime frigidificus esset quodque supremum et a luminibus remotissimum haberet orbem ob contrarietatem caloris opposita signa attributa fuere Cancro et Leoni, Capricornus et Aquarius. Quae signa et ipsa sunt frigida et hyberna et propter oppositionem malefica. At Iovi, qui esset temperatae naturae et subiectus Saturni globo, data sunt proxima illis signa spiritu et foecunditate praestantia, Sagittarius et Pisces, quae cum luminum signis triquetram figuram describunt, quae conveniens est beneficentiae. Post quem Marti desiccatori et subito sphaerae ioviali, similiter proxima his ascripta sunt quae et ipsa similem haberent naturam, Scorpio et Aries quadrata dispositione ut congruebat illius corruptrici et noxiae constitutioni. Veneri vero quod natura esset temperata et sub Marte, dedere coniuncta his signa quod foecundissima essent Libra et Taurus, in quibus et ipsis situs sexangularis custoditur, neque ipsa etiam haec stella amplius duobus signis unquam neque anteit neque sequitur Solem. Mercurio, qui et ultimus neque unquam ultra unum signum abesset a Sole, omniumque aliarum stellarum infimo in loco, data fuere proxima signa luminum signis, Gemin et Virgo, quibus et ipsis ambobus fere in primis vicinis ferretur.

〈Commentarius〉

Postquam pauca ad declarationem textus requiruntur, quinque nobis proponenda videntur. Primum quidem quot sint genera dignitatum apud Ptolemaeum atque ea septem sunt, domus, altitudo seu exaltatio, trigonus, finis seu terminus, persona, gaudium, carpetum seu solium. Omnium quidem nobilissimum est carpentum seu solium, inde domus, post altitudo, inde trigonus, deinde finis in generalibus constitutionibus, in propriis autem finis trigonum praecedit, inde persona, ultimum est gaudium. Videndum est autem quid unumquodque horum possit, et non ut Haly, qui domum domui, exaltationem regno comparat, talibusque explicat vires dignitatum, ut tantundem scias postquam videris quae de his scribat, quantum antea. Mentem igitur adhibere decet, quoniam praestantissima haec est traditio, et a nobis longa observatione et subtili ratione inventa. Nec minus debemus Haly qui praeter id quod potuit praestitit, causam nobis praebuit inquirendae veritatis. Igitur carpentum est cum planeta quasi in omni suo gaudio et in omni sua dignitate est, nam natus tali significatore, apud suos et apud alienos diligitur, honoratur, omnia illi deferuntur, creduntur, vitam agit tranquillam, disponit omnia cum facilitate quadam, ut vere fortunatus dici mereatur. At in domo planeta cum fuerit eo disponente, vim habebit perpetuam, et sine strepitu sponte homines illi parebunt, vitam agunt tranquillam et quandam perpetuam efficaciam planetae illius ostendunt. Si sit Mercurius, studii et negociationis, si sit Venus, gratiae et leporis, si Iuppiter, probitatis et administrationis, si Sol, dignitatis et maiestatis, si Mars, audaciae et promptitudinis, fortitudinis, iracundiae, si Saturnus, morositatis, stabilitatis, astutiae, pertinaciae, solicitudinis si Luna, desiderii itinerum et aliena negocia tractandi. At si ad generales constitutiones referas, eandem videbis similitudinem. Nam si Saturnus in domibus fuerit suis et dominetur, erunt tempora generaliter frigida et sicca, cum frigiditate fixa et valida et si fuerit aestas, erunt tempora perpetuo temperata. Si Iuppiter, erit tempus serenum, iucundum, pulchrum, laetum, cum ventis moderatis et gratis et si Mars, tempus aridissimum et siccissimum, si Sol, tempus calidissimum cum paucis pluviis tamen. Si Venus, totum lene, suave, pluviosum, si Mercurius, totum varium, et inconstans, et mutabile, ut nunquam tribus diebus perpetuis in eodem tenore constet. Si Luna tempus nubilosum, pluviosum, inconstans et grave. Haec si quis dicat unde ex Ptolemaeo? Nam expositor non debet addere, nisi ea quae ex verbis authoris colliguntur quamobrem neque liber dignus est expositione, qui vel non totam artem plene attigerit, vel qui parti, de qua tractat, non plene satis fecerit. Respondeo Ptolemaeum hoc nos docuisse expresse in omnibus imitandam esse Solis actionem, is igitur cum in Leone est, maximos facit fervores atque aequaliter dominatur. At Leo Solis domus est, imo carpentum et solium, sed trigonorum ratio vix debet inter carpenti partes numerari, cum sit a domo pendens et altitudine, ideo Solis vis in Leone a domicilio procedit. Eadem ratione altitudo ipsa depraehenditur, nam altitudinis dignitas in privatis quidem genituris novas et non perpetuas adducit potestates, magisque inter exteros quam proprios, et inquietum vitae genus producit. Propterea neque tranquillitate, neque diurnitate, neque facilitate domui comparanda est altitudo. Sed quia nova et inusitata, ac quasi insperata affert commoda, illustrior apud plerosque habetur. Solent enim homines admirari magis insperata, licet infirmiora minoraque, solitis ac maioribus. Quis enim non magis miretur haereditatem quatuor millium coronatorum ab externo acceptam, quam quod filius succedat patri in triginta millibus? Atque ea ratio est quod multi altitudinem domui proposuerint. Quod si quis nobis obiiciat genituram nostram, neque carpentis, neque domibus, neque altitudinibus ullis penitus inniti, et tamen apud proprios atque exteros nomen et honorem ubique suscepisse? Respondemus, nullum esse maius huius praecepti exemplum quam hoc, nam sponte quidem neque apud nostros, neque alienos honorem suscepimus, neque suscepturi sumus, sed violentum quippiam propter illustrem stellam effusionis Aquarii, quam Ptolemaeus ex Saturni natura parum Iovis, alii vero Veneris et Mercurii, et Iovem ipsum, quae ambo maxima astra in ipso horizonte sunt ad unguem. Porro talia maxima sunt, sed neque id nisi velut a cometis concussionibus quibusdam orbis nec quaesitum. At vero sponte ne quicquam, neque singulari causa nostra, sed publica quadam ratione, ut inferius declarabimus. Itaque ut ad rem redeam, in generalibus constitutionibus Sol cum intrat Arietem altitudinem suam totum commovet orbem, omnia pullulant, omnia exhilarantur, nec tamen calefacit ut in Leone, imo neque ut in Cancro, nec Tauro. Et ut uno verbo dicam, domus rem quietam et perpetuam facit, altitudo in mutatione et specie maiorem. Trigonus vero plus habet virtutis in dividendo regiones terrae, quam in genituris. In genituris autem significat robur et efficaciam, receptaque apud homines mandata illius, si praesit, vel consilia si sit socius. Fines declarant vires potentiores, sed temporibus terminatas, velut legationes, annuos magistratus et negocia singularia. In temporibus vero mutationes non generales, sed quae paucis diebus aut mensibus finiant. Unde fines quod finem accipiant dicti. Qualitates autem cum animae tum corporis expoliunt, non faciunt. Unde qui in finibus Martis aut Saturni morum dominum habuerit, poterit quidem esse bonus alioquin, sed moribus rudibus, agrestibus et incomptis. In corporis etiam affectibus mala lenit aut auget finis, non facit, persona facit ut videatur et speciem referat, non ut sit. Gaudium autem lenit aut exacerbat significata, sed vix sentitur. Proficit aut laedit cum nihil aliud iam est boni aut mali.

Quantum vero ad domorum ordinem, tabulam enim praefixi qua facile intueri possit, quisque cui signo planeta quilibet dominetur, aut cuicunque planetae quae domus sit, aut quibus signis imperet. Id etiam certo ordine ut facillime memoriae commandari possit. Est igitur ratio talis, Cancer est domus Lunae, Leo, Solis, inde quae circundant signa dantur Mercurio, et sequentia scilicet, quae illa circundant Veneri, et ita ascendendo ordine planetarum usque ad Saturnum. Nunc vero rationes ipsius Ptolemaei aggrediamur. Dicit igitur quod efficaciora signa nobis sunt Cancer atque Leo, nam cum Sol est in illis, maximum calorem apud nos excitat, igitur etiam reliqui planetae, quia eadem est ratio qualitatum, quae sola magnitudine differunt. Itaque danda sunt efficacioribus planetis, ea sunt luminaria.

Reliquum est clarum usque ad id (atque ita factum est ponit terminos Solis et Lunae quos hic describo in tabula sub nomine terminorum nihil enim refert sive terminos, sive fines dicas. In aliis vero planetis quod maxime distaret a Luna et frigiditate sua maxime contrarius esset Soli Saturnus, data sunt ei signa opposita Cancro atque Leoni, scilicet luminarium domibus quae etiam malefica sunt, quia ambo frigidissima. Iovi data sunt proxima velut et Iuppiter Saturno proximior est. Respicit etiam Sagittarius Leonem, et Pisces Cancrum trigona radiatione, ut domibus cum luminaribus conveniret quemadmodum et naturae beneficentia. Marti vero succedentia velut et loco Mars Iovi succedit, Aries autem Cancrum quadrato respicit et Scorpio Leonem, velut et Mars luminarium naturae adversatur. At vero dices sed Aries Leonem, et Scorpio Cancrum respicit trigona radiatione? Respondeo duplex est discrimen a Iove, primum quod Iovis domus sola trigona radiatione respiciunt luminarium domus, nam neque Pisces respiciunt Leonem, neque Sagittarius Cancrum. Praeterea domus secundum successionem signorum a Sole considerari debent, a Luna autem contra, sic Aries Cancro, et Scorpio solum Leoni conferri potest. Eoque modo non nisi quadrata radiatio excipi potest. Similiter, et Veneri sexangularem signorum cum domibus luminarium radiationem habentium par tribuerunt quod Venus amica sit luminaribus, et non plus tertio signo a Sole unquam recedat. Mercurio quoque proxima signa luminaribus quod Lunae proximus adhaereat situs ratione, et Soli loci causa neque enim plus unquam signo a Sole recedit.

Quod vero ad signorum proprietatem attinet, Pisces concordant cum Iove, quia est signum foecundum, et Sagittarius quia ventos movet, Taurus vero cum Venere concordat quia foecundum inter animalia et ratione etiam temperamenti vernalis, Libra vero foecundum seminis causa homo enim foecundissimus est, inter animalia quasi seminarius, non autem prolis ratione. Ex hoc tandem sequitur quod in australi medietate Capricornus erit domus Lunae, et Aquarius Solis, Piscis et Sagittarius Mercurii, Aries et Scorpio Veneris, Taurus et Libra Martis, Gemini et Virgo Iovis, Cancer et Leo Saturni.

〈I.17〉 Caput XVII

Textus LI: De triangulis

Triangulorum conciliatio talis est. Nulla sane figura magis consentiens est quam triquetra aequalium laterum ipseque signifer tribus circulis definitur, aequinoctiali et duobus tropicis, ipsius vero duodecim loci dividuntur in triangula aequalium laterum quatuor.

〈Commentarius〉

Caput hoc in quinque partes dividitur, in prima proponit de triangulis generaliter, in reliquis quatuor succedentibus agit de singulis triangulis. Cum vero quatuor sint, quatuor fiunt partes huius capitis praeter hanc quam suscepimus exponendam. Intendit autem de unoquoque triangulo atque de omnibus simul octo ostendere, quatuor quidem generalissima, quatuor vero propria. Generalissimorum tria hic proponit, primum quod talia signa maxime concordant et unius sunt naturae ferme, quia eisdem parent dominis. Secundum quod in unoquoque triangulo sunt duo signa, quae duobus ex principalibus tribus circulis haerent, et tertium est in medio. Tres autem principales circuli sunt aequinoctialis et tropicus Cancri, et tropicus Capricorni, seu circulus aestivus et hyemalis.

Et dicuntur principales circuli quia omnes tangunt circulum zodiaci, aequinoctialis quidem in medio secans eclypticam, circulus autem hyemalis et aestivus ab extremis. Inde sequitur tertium, ut in quolibet trigono sit unum signum fixum et unum mobile et unum commune, describam igitur primum ipsa triangula per ordinem, ut sit facilior intellectus et brevior explicatio. In primo igitur trigono Aries sui initio tangit circulum aequinoctii, Sagittarius sui fine hyemalem, Leo nullum, sic in secundo. Hoc autem in suis locis explicabitur a Ptolemaeo. Ex hoc patet quod signa eiusdem naturae, ut Arabes existimant, quantum ad temperamentum.

Textus LII

Horum igitur primum ducitur per Arietem, Leonem et Sagittarium, tria signa masculina quae sunt Solis, Martis, et Iovis domicilia. Hoc triangulum asscriptum est Soli et Iovi, Mars enim propter alienam conditionem exclusus fuit. In administratione autem primas tulit interdiu Sol, nocte Iuppiter. Locus autem Arietis aequinoctialis est, Leonis aestivalis, Sagitarii hibernus. Idem triangulum potissimum Aquilonare est ob Iovis dominium, quippe qui sit foecunditatis et spirituum author, sicut et Aquilonares venti. Sed admiscetur tamen huic et Africus propter Martis domum ita ut fiat triangulum, ut Graeci vocant Borrolibycum, quod misturam Aquilonis et Africi significat, nam Africos Mars excitat qui conditionem lunarem sequitur cum et occidua coeli plaga effoeminata habeatur.

〈Commentarius〉

Quinque alia supererant de triangulis declaranda quorum unum erat generale, scilicet ut septem planetae quatuor triangulis dominarentur, ob id primis tribus duos planetas praefecit, quarto autem unum tantum, ut sic numerus aequaretur trigonorum penes dominos ipsis planetis. Singula vero triangula considerat quatenus conformia sunt in masculino et foeminino diurno, et nocturno, nam alterum alteri consequens est, ut saepe diximus. Secundo quatenus dominos debeat in illis invenire. Quibus inventis, tertio quaerit quibus nam ventis praedominentur atque ex ventorum natura, quartum, scilicet quibus regionibus. Dividit autem totum hemisphaerium, quod ab aequinoctiali versus arcticum polum, in quatuor partes, orientem, quam Saturno tribuit, quoniam contrario gaudet, diurna vero est illa pars, vocat autem partem hanc Subsolanum. Occidentem quam Marti tribuit et vocat Africum, tribuitur autem Marti quia Mars siccus est et contrario pendet. Occidens autem nocturnum atque humidum, humidum quidem ob eam causam quae supra dicta est, quod Sol occidens vapores superius elevatos per diem, demittat in terram et etiam quod Luna dum primum e radiis Solis exit, in occidente appareat. Septentrio Iovi tribuitur, quoniam ex ea parte flant venti foecundi, hos Aquilonares vocat. Meridies Veneri tribuitur, quoniam ipsa humida est, excipit autem luminaria et Mercurium, luminaria quidem, quia generales sunt causae ventorum, ut dictum est, Mercurium vero veluti qui luminaribus semper famuletur. Cum vero unicuique triangulo duo planetae dominarentur, par erat ut etiam duo venti praeessent, et regio ipsa quasi media esset. His itaque intellectis, facile est exponere quae Ptolemaeus in unoquoque triangulo scripsit, quare sola paraphrasi opus erit.

Quoniam igitur in primo triangulo quod e masculinis et diurnis, constat signis Mars et Sol, et Iuppiter domus habent Mars in Ariete, Sol in Leone, Iuppiter in Sagittario, Marte reiecto quia Soli inimicus est, qui plurimum potest per se quod dominus sit planetarum, tum etiam quia exaltationem habet in eodem triangulo. Sol die factus est dominus primus, Iuppiter secundus nocte autem Iuppiter primus, Sol secundus, ob id cum Sol, ut dixi singularem ventum non habeat, Iuppiter Aquilonares excitabit ventos cui Mars hac in parte Solis invicem gerens quod iure merito in trigono dominium habere deberet, ob domum associatus occidentales excitat ventos ex hoc, et in hoc triangulo, et in aliis, intelliges ventos et regiones quae inter occidentem et septentrionem sunt, huic triangulo debere adscribi.

Textus LIII

Secundum triangulum ductum per Taurum, Virginem et Capricornum, quodque constat signis tribus foemininis, Lunae et Veneri datur. Ipse Taurus vicinior aestivo circulo est, Virgo aequinoctiali, Capricornus hiberno. Hoc triangulum potissimum australe est propter Veneris dominationem, cuius stella illius partis ventos suscitat propter validi et humidi vim; quia vero et subsolanum admittit propter Saturni domicilium, Capricornum, qui hunc ventum ciet, quique orientem propter conditionem solarem tenet fit hoc tanquam priori oppositum, ut ita dicam, Austrisolanum.

〈Commentarius〉

Cum in singulis triangulis Ptolemaeus observet tria in deligendis dominis, primum ut planetae sint diurni in diurnis triangulis, et nocturni in nocturnis, et ob id etiam reiecerit Martem a trigono primo, secundum ut masculini planetae masculinis triangulis et foeminini foemininis referantur, tertium, ut qui dominus est signi fixi in triangulo, semper omnibus aliis praeferatur. Ita Sol quia dominatur in Leone prefertur in primo triangulo et Luna, et Venus quia Tauro dominantur reiectis Saturno, et Mercurio quod masculini et diurni essent, Luna igitur nocte primas partes obtinebit, Venus secundas, die contra. Poterat tamen et Mercurius quippiam virium sortiri merito, quod et si non foemininus sit, ambiguus tamen, et plurimum possit in Virgine. Sed ad Ptolemaei opinionem revertor, qui fixis signis quod validissima sint et pura et syncera, maxime innitur. Cum igitur Luna certos non habeat ventos, Veneri quidem Auster, Saturno vero ob id Capricornum succedenti tanquam validiori Mercurio et quia Mercurius proprios non habet ventus, orientalis ventus associatur. Itaque et regio et venti inter Austrum et Orientem.

Textus LIIII

Triangulum tertium Gemini, Libra, Aquarius complectitur tria signa masculina, alienum prorsus a Marte proprium vero Saturni et Mercurii propter duas illorum domos; quare his permissa est administratio, diurna quidem Saturnum conditionis causa, nocturna vero Mercurii. Ipsum quidem signum Gemini vicinum est circulo aestivo, Libra aequinoctiali, Aquarius hiberno. Hoc triangulum potissimum est subsolanum propter Saturnum, sed quia conditionis nomine Iuppiter conciliatur Saturno, admiscetur ventus iovialis Aquilo, ut fiat triangulum Graeca voce Borrapelioticum, quod significat confusionem Solani cum Aquilone.

〈Commentarius〉

Venus cum nocturna sit et foeminina ab hoc trigono penitus quamvis Librae domina excluditur, res igitur redit ad Saturnum et Mercurium. Saturnus igitur de die quia diurnus primus dominatur succedente Mercurio, in nocte vero Mercurius quod ancipitis naturae plus Saturno potest. Quia tamen neque Mercurius ventos habet proprios neque Venus, Saturno sociari potest, tum quia nocturna et foeminina, tum quia Saturno inimicissima, neque Mars quia cadit in Libra et nocturnus est, et Saturno inimicus res redit ad Iovem. Saturnus igitur orientalem, Iuppiter borealem ventum affert et quartam partem regionis quae inter illos terminos continetur, ventosque inter medios. In hoc triangulo Saturnus plurimum potest quod etiam ibi habeat altitudinem, sicut etiam in primo Sol, quod in Leone exaltetur.

Textus LV

Quartum per Cancrum, Scorpionem et Piscem, relinquitur Marti qui solus restet, quique ius sibi huius vendicet propter domicilium suum; adiunctae tamen huic sunt sociae administrationis, cum propter conditionem tum propter signa foeminina, nocte quidem Luna, interdiu vero Venus. Ipse Cancer in aestivo est circulo, Scorpio accedit ad hibernum, Pisces ad aequinoctialem. Hoc triangulum potissimum est Africum propter dominium Martis et Lunae, sed propter Venerem commistione Austri fit Notolibycum, id est, Austriafricum.

〈Commentarius〉

Cum hoc triangulum foemininum esset Mars Iovem exclusit tametsi dominus esset Iuppiter Piscium et exaltaretur in Cancro quod vero Mars potentior esset Venere et Luna et dominus signi fixi, primam vim sibi arripuit Lunam tamen in nocte propter Cancrum domum eius, et Venerem in die dominam altitudinis Piscium, socios assumpsit. Venti vero auster propter Venerem, et occidentalis seu Africus propter Martis dominium cum Lunae auxilio, quae, ut dictum est, in ea parte cum e radiis Solis exit, videtur, quamobrem et Solem aliquid in oriente plus praestare credendum est.

Animadvertendum quod in regionibus nostris Saturnus austro deberetur, Iuppiter occidenti, Mars boreae, Venus orienti, quia meridies calidus est, et humidus et Saturnus in eo temperatur, occidens temperatum quo gaudet Iuppiter, boreas frigidum quo Mars, oriens humidum quo Venus. Dictum est enim quod benefica sydera ut temperata gaudent similibus, et malefica ut intemperata, contrariis. Praeterea oriens facit voluptatibus deditos, quales Venus, boreas autem furibundos et fortes, et atroces, quales Mars occidens moderatos, civiles, iucundos, quales Iuppiter meridies tristes, melancholicos, timidos, crudeles, solicitos, quales Saturnus. Quia tamen Haly dicit quae Ptolemaeus comprobavit, experimento consentire, credendum est tradita a Ptolemaeo certiora esse ac magis conformia Aegyptiorum et Chaldaeorum observationibus. Verum qui ex astronomia futuras calamitates privatis praedixerint, et ego experientia didici, et historia teneo qui publicarum rerum interitus praedixerint, nunquam accepi. Haec tamen diligentius infra docebuntur.

〈I.18〉 Caput XVIII

Textus LVI: De altitudinibus

Altitudinum planetarum, ut vocant, ratio haec est. Cum Sol ubi ad Arietem pervenit in semicirculum Aquilonarem conscendere incipiat, ubi vero ad Libram, deiici et deferri ad Austrum non inconvenienter ipsi tribuere in Ariete altitudinem, cum etiam dies tum crescant et calor vivificus exoriatur, eidem Libra ut deiectio constituta est propter contrarias causas. Saturno ut Soli opponeretur sicut et illius domicilium, volvere oppositum signum Libram altitudinem, Arietem deiectionem esse. Nam ubi calor intenditur, ibi remitti frigus necesse est, contraque ubi hoc augetur, illud diminuitur. Caeterum cum Luna a congressu cum Sole, in Ariete primum appareat luceque augescat et quasi extollatur in Tauro trianguli sui principe signo, ideo Taurus, illius altitudo perhibetur eidemque oppositum signum, Scorpius, deiectio. Iovis autem vis cum patescat in suscitatione Aquilonarium et foetificorum flaminum, extollitur a Cancro in Aquilonem maxime, intendunturque ac complentur illius vires; ideoque hoc signum ipsius altitudo dicitur, deiectio vero Capricorni. At Mars qui natura aestuosus multoque quam alibi in Capricorno magis, quod ibi terrae sit proximus, eam ob rem merito accepit altitudinem signum ioviali altitudini oppositum, Capricorni, deiectionem autem Cancer. Sequitur stella Veneris, quae cum humidi maxime efficiens sit, eumque potissimum in Piscibus effectum exerceat unde humiditas vernalis moveri cernitur, in illo loco invenit altitudinem, deiectionem vero in Virgine. Iam Mercurii aridiuscula stella ut contrariae efficientiae contrariam etiam altitudinem in Virgine, cum impendet iam autumni siccitas, ipseque quasi extollitur, deiectionem vero in Piscibus sortita est.

〈Commentarius〉

Astrologi una regula potestatem inerrantium in ipsis signis venati sunt, scilicet cum signum illud aut partem ingrediens planeta maximam in aere ostenderet mutationem, atque eo magis si id absque stellarum consortio fiat, ea enim sola causa res in dubium vertitur. Itaque longis observationibus et certo syderum loco opus est, quae si accedant certos rei eventus in causas suas facile reducere possunt. Itaque de Sole et Luna ratio Ptolemaei adeo evidens est et experimento concordans, ut dubitare de illa non liceat de Iove quoque satis manifesta est. At de Marte quod opponatur Iovi, consentaneum rationi, quod vero ob id in Capricorno elevetur, quod Capricornus terrae sit maxime propinquus, certe multiplicem sensum habere potest aut quod ibi tunc esset oppositum absidis Ptolemaei tempore, quod et verum erat aut quod linea ducta ex oculo ad Capricornum humilior sit, omnibus quae ab oculo ducuntur ad signiferum aut quod dicatur humilior Capricornus solum respectu Cancri, id est, remotior a vertice nostro atque hic est sensus Ptolemaei magno interpretis lapsu obscuratus, cum Graeca litera clara sit. Verum, ut dixi, talia magis experientia constant, quam ut certis demonstrationibus possint ostendi. Dicam autem quod ad explicationem rationis Ptolemaei pertinet hac in parte, ut uno exemplo mentis illius subtilitatem intelligas. Mars cum in Capricorno fuerit, milites facit egregios, nam miles tribus indiget, feritate, calliditate, et ne sit praeceps in negociis agendis. Calliditas maxima est propter Saturni consortium qui maxime dolosus est, pessimus et pravus omnino, propterea qui bellicae rei student egregie avari, rapaces, subdoli, incontinentes, perfidi ac denique scelesti sunt. Minime possunt esse praecipites propter Saturni frigiditatem Capricornique frigidam et humidam intemperiem. Feritas a natura sibi provenit quod minime humanum est signum Capricornus. Haec omnia compraehendit Ptolemaeus paucis verbis, quae sunt recondita altiore sensu. Cum enim Capricornus frigidum sit et humidum signum, et Saturni domus maxime Marti congruit, tum quia plurimum abscedit a vertice nostro, nam sic vis Martis fit moderatior, quae ut moderatior est eo maior. Quod ad Saturnum attinet maior est dubitatio, quoniam et si clarum sit ipsum altitudinem debere habere oppositam Soli, veluti Drances Turno in unoquoque enim genere aliquid fingitur supremo adversum, in astris Saturnus Soli, Deo Sathanas, Aquilae Scarabeus. Itaque haereditario iure ubi Sol cesserit, Saturnus vincit. Sed quod Saturnus exaltetur in Libra atque recedendo frigus augeat dubitatio est, nam superius visum est Saturnum ea ratione infrigidare quod remotus sit a capitibus nostris. Omne tamen agens ut propinquius fuerit magis agit, verum Saturni sydus ideo refrigerat quia minus excalefacit minus autem excalefacit dum procul est, ideo Saturnus a Libra usque ad Arietem aerem plus refrigerat tum maxime si ventosus extiterit. Similiter Mercurius ob id gaudet in Virgine, quia siccus est temperie. Siccum vero intelligentiae et sapientiae amicum veluti Galenus docet. Caeterum an in certis partibus magis sint altitudines dubitatione dignum aliquibus visum est. Videtur enim rationi quoquomodo consentaneum, quoniam experientia depraehenditur Solem, ubi primum decimam nonam partem Arietis ingressus fuerit statim ver manifestum nobis ostendere, sed de his in decem libris nost〈r〉is Astronomicis satis dictum est, hic sufficiat Ptolemaei opinionem declarasse.

〈I.19〉 Caput XIX

Textus LVII: De finibus

Finium ratio duplex est, una Aegyptiaca quae principatus modo domiciliorum observat; altera Chaldaica, accommodata ad triangulorum administrationes. Ac Aegyptiaca quidem quomodo vulgo tenetur, non admodum servat neque ordinis neque numerorum consequentiam. Primum quod in ordinatione finium, nunc priores dat domiciliorum, nunc triangulorum dominis non etiam nunquam altitudinum. Ut exempli, causa quaeri possit, si domiciliorum dominos respiciant, cur, si forte de Saturno sermo sit, primas illi tribuerint in Iugo ac non Veneri potius? Itemque in Ariete, cur Iuppiter potius quam Mars? Quod si triangulorum dominos spectent, cur principem locum assignent in Capricorno, Mercurio ac non Veneri potius. Iam si placeat altitudinum principatus, cur ducit agmen in Cancro Mars ac non potius Iuppiter? Iam si haec aggregent singulis, quique horum obtinuerint plurima illi praestantiam concedant, quaeramus licet cur praecedat reliquis in Aquario Mercurius, cui in illo loco, praeterquam trianguli ius nullum est, cum Saturnus teneat et domicilii et trianguli. Quin etiam Mercurium cum in Capricornum primum in ordinem statuerint, qui plane ab illo sit alienus? Huiusmodi inconvenientiam in reliqua serie passim animadvertere, deinde numerum etiam finium incongruum esse manifestum est. Nam quod aiunt singularium stellarum ex terminis collectum numerum eundem esse quem eadem attribuat in annis, rationem propriam aut probabilem habere non videtur. Quin etiam si tali collectioni quod ad annorum attributionem attinet credamus, quia hoc ab Aegyptiis asseveratur, fieri tamen potest ut idem conficiatur etiam si aliter et diversis modis terminorum numerus per singula signa exquiratur. Quod autem aliqui sapere et probare volunt hanc rationem, contra veritatem manifesto nituntur; nam plene falsum est quod aiunt, illum numerum singularum stellarum temporalem effici secundum asscensionum rationes. Primum enim sequuntur vulgares traditiones de planis assensionum eminentiis, quae ne minima quidem ex parte ad veritatem accedunt, nam secundum illas in parallelo inferioris Aegypti volunt exoriri signum Virginis et Librae temporibus 38. et triente; Leonis vero et Scorpii temporibus 35. Cum demonstretur per lineas quod haec plus temporis in exortu consumant, illa vero hoc est Virgo et Libra minus. Praeterea qui haec conquisierunt ne secutos quidem apparet numerum finium ab aliis traditum quamvisque multa necessario commenti atque alicubi ipsarum portionum portionibus usi fuerint, quo constaret ipsis quod proposuissent tamen, ne sic quidem ad veritatis metam pervenisse cognoscuntur. Quae autem fere traditur ab illis ratio finium propterea, quod ut diximus, plurimum huic fides tribui soleat ad subiectum sese modum habet.

Fines Aegyptiorum

〈Commentarius〉

Dixeramus Mercurium in Virgine exaltari, ob id quod Virginis siccitate gaudeat, adduntur plurimae aliae causae, utpote a Ptolemaeo quod ancipitis sit naturae, Virgo etiam anceps cum autumnale sit signum autumnus autem, teste Galeno, naturae ancipitis, ut qui mane frigeat, meridie caleat egregie, rursusque vespertino tempore sit frigidissimus, adeo ut homines nisi caveant, manifeste laedantur. At vero dices Virgo aestivum est signum verum illius ultima pars, quoniam commune est signum, in alterius naturam transit temporis. Haly addit quod cum Mercurius vespertinus apparere incipit dum Sol in Leone fuerit, in signo est Virginis. Sumptum illud a similitudine Lunae, sed nihil magis quam quod experientia constet. Id tamen consideratione dignum, planetas inferiores quandoque occidentales gaudere, velut Ptolemaeus in tertio libro docet ratio est quoniam inferiores cum habeant motum alium praeter motum Solis. Motus autem communis qui medius dicitur, idem est cum motu Solis, videntur esse velociores Sole at qui velocior est planeta natura motus evadit occidentalior, quamobrem superiores solum orientales gaudent, occidentales debilitantur, Luna quod omnino velocior sit Sole occidentalis robustior semper est, tunc enim primum apparere incipit. Venus igitur et Mercurius in vespertinis heliacis ortibus occidentales non minus gaudent, cum Lunae assimilentur, quam in matutinis orientalibus cum tribus superioribus. Observandum igitur est qua in medietate coeli ipsi fuerint, hoc autem suo loco magis declarabitur. Similiter et Mercurius Veneri adversatur, sicut autumnus veri, et inaequale aequali, et Virgo Piscibus, et siccum humido. Caeterum in isto capite maxima est confusio de Finibus, cum Ptolemaeus narrat tres opiniones, quarum duas ipse reprobat, sed tamen primae experientia egregie subscribit. Et videtur Haly dicere de his haec verba, tamen ego dicam id quod vidi de una experientia quam inveni in loco qui dictus est oculus Solis, quia modico tempore miracula magna vidi, sed Ptolemaeus claram rationem adducit quod ordinem non servaverint. Ratio vero illa clara est, quod vero dicit, nam quod aiunt, respondet rationi quorundam qui certum numerum annorum vitae significatoribus tribuebant dupliciter, primum quod opinio illa falsa sit, ut in tertio etiam libro ostendet dum de vita agit, secundum quod et si talis numerus vim aliquam haberet, tamen aliter dividendo signa, idem numerus confici posset. Quamobrem, ut inferius docet, nec talis numerus conveniat numero annorum qui planetis assignari solent. Nam Saturno dant 60. partes, et Marti 67. Iovi autem solum 76. et Veneri 81. ita ut in solo Mercurio conveniant. Quod autem aliqui declarat secundum fundamentum quorundam quod Haly nullo modo intellexit, neque explicare aggressus est, tanto plus enim dabant fortunis, quanto ascensione ascensio maior erat. Veluti in Virgine quod in Aegypti parallelo ascenderet in partibus aequinoctii 38. et triente, Leo autem trigintaquinque, dederunt Iovi et Veneri in Virgine quatuordecim partes, in Leone solum undecim, propter trientem vero superadditum cum non liceret frangere partes et Libra in eisdem temporibus ascendat in quibus Virgo, et Scorpio in eisdem in quibus Leo, geminato triente quamvis fierent minuta 40. tantum, tamen dederunt singulo trienti partem unam, ut in Libra Iuppiter et Venus quinque partes plures haberent, quam Iuppiter et Venus in Scorpione. Hanc rationem reiicit Ptolemaeus bifariam et quod ascensiones signorum in tali parallelo falsae supponantur et quod ne sic generaliter quamvis per minuta rem tractantes, veritatem assequi potuerunt, ut infra docebitur.

Ratio autem ordinis sic habetur distributo signifero in quatuor quadrantes Arieti datur Iuppiter, trigoni dominus, inde Veneri dominae sequentis signi, post Mercurio domino sequentis, post Marti domino loci, inde Saturno, cum nihil est familiaritatis, cum eo signo Tauro locus datur Veneri ob trigonum, et ob domum augetur duabus potestatibus, inde Mercurio domino trigoni sequentis, post Iovi sequentis domini altitudinis, exultatur enim in Cancro inde Saturno domino diverso a Venere, cum sit diurnus ipsa nocturna in sequenti signo Geminorum, inde Marti reliquo Marti. Pari ratione et Cancer et Leo habent primos dominos trigoni, ut etiam Libra, Scorpio, Sagittarius et Aquarius, et Piscis ubi ob trigonum et altitudinem Venus congeminat potestatum numerum, in Virgine altitudo et domus trigono praeferuntur. Ideo Venus privata suo loco sequentem occupat ut foenore magno, sed in Capricorno Mercurius praefertur, quod in trigono sit Virginis, et dominus sequentis trigoni Aquarii, et quod e Sagittario exeat ubi vires habet infirmas cuius causa Iuppiter Cancri altitudinis dominus et Piscium secundum locum accepit. Explanator tamen non vult ut ratio signorum extendatur ultra tertium Aries ad Geminos, Taurus ad Cancrum, Gemini ad Leonem. Sed non concordat in Capricorno neque numeris, quia exposuit fines Ptolemaei non communes de quibus nunc agemus.

Textus LVIII

Ratio Chaldaica simplicior quidem est magisque persuasibilis, sed non proinde absoluta, cum ipsa in serie, quam ad triangulorum dominationes refert, tum numero quoque finium, haec etiam absque praescriptione perspici facile poterit. Nam in primo triangulo, Aries, Leo et Sagittarius similiter per signa definiunt terminos, sic ut primum locum teneat dominus trianguli, id est, Iuppiter, secundum sequentis trigoni, praesens ea est Venus, ponantur tertii dominatores consequenter, ii erunt Saturnus et Mercurius et ultimo Mars dominator postremi trianguli. In secundo triangulo, ubi similis per signa distributionem servant, primus locus est Veneris, secundus et tertius Saturni et Mercurii, quartus Martis, quintus Iovis, ad hunc modum fere sese habet etiam in reliquis duobus triangulis finium terminatio. Caeterum ubi sunt minus duo dominatores, Saturnum inquam et Mercurium, principatum ordinis sui tenebit interdiu Saturnus, noctu Mercurius, iam numerus finium ne ipse quidem involutus est. Ut enim quaeque stella alteram ordine praecedit, ita una parte voluerunt excellere, sic fit ut prima semper habeat partem 8., secunda 7., tertia 6., quarta 5., quinta 4., qui bus numeris triginta confiunt. Ex hac distributione colliguntur Saturni partes diurnae 78., nocturnae 66., Iovis 72., Martis 69., Veneris 75., Mercurii diurnae 66., nocturnae 78., quae omnes partes sunt 360. Ex his duabus rationibus finium dignior est cui accedatur Aegyptiaca, propterea quod pro utili ab Aegyptiis scriptoribus illa est tradita, et quod penitus congruant partes in illa finium cum exemplaribus genituris, quas Aegyptii collectas habent. Verum cum scriptores nusquam ipsorum neque seriem neque singulatim numerum declaraverint, suspitioni fuerit atque etiam reprehensioni ista incertitudo obnoxia.

〈Commentarius〉

Cum neque Ptolemaeus hos terminos confirmaverit, neque experientia approbaverit, non est cur exponendo laboremus, praesertim cum litera clara sit. Etenim omnis expositio alicuius boni causa esse debet, omnisque scriptura temporisque iactura. Adiecit autem numeros illos, ut ostenderet eos non congruere annis maioribus planetarum.

Caeterum quod ad Aegyptios terminos attinet, Dorotheus et melius Graeci sapientes illos potius quam Ptolemaei observarunt. Ideoque ratio ipsorum meo iudicio talis est. In unoquoque signo initium dabitur planetae qui plures obtinuerit dignitates, sin autem solam unam, praefertur trigoni dominus domino exaltationis. Hic vero domino domus, nisi infortunae fuerint, hac de causa liquet quare in Capricorno et Aquario Saturnus non praeponatur, Mercurius autem in Aquario trigonum habet ideo ipse praeponitur. In Scorpione praeponitur Mars, quia trigonum habet et domum in Cancro autem quod eius trigoni solus sit dominus. In Libra vero Saturnus quod Carpentum in [in] ea obtineat altitudinis scilicet et trigoni dominus. Ob haec igitur nullo alio in signo malefica neque primas, neque secundas obtineat partes. De Capricorno autem cur Mercurius praeponatur una ex tribus causis esse potest vel quia Venerem pro Mercurio et Mercurium pro Venere propter figurarum similitudinem supposuerint vel quod Mercurium, ut dixi vim in trigono illo habere propter Virginem existimarint vel quod experientia comprobatam aliquam insignem virtutem animadverterint. Nam si quis recte rem perpendat praeter Venerem quae valde debilis est in eo trigono, nullum planetam quem iure proponerent habebant, nam Venus debilis est quod solum in Tauro ex secundo trigono exaltetur ob id Luna et Venus minimas vires sortitae sunt, quod duorum trigonorum participes sint, scilicet, terrei et aquei, quod si in Capricorno Venerem pro Mercurio supposueris, et pro Venere Mercurium exactam habebis rationem.

Fuisse Chaldaeos in astrologos in Babylonia quae non procul a Iudaea ad orientem posita est liquido constat ob quorum sapientiam qui futura praedicere profiterentur mathematicos tametsi non per astra divinarent, ut Chaldaei vocari soliti erant, ut in numerum hunc et Aegyptios sapientes, magos Persas et alios quamplures traduxerint, de quibus supra etiam actum est. Meminit et Porphyrius in nulla alia re utilis quam in commemorandis huiusmodi nominibus Trasibuli et Petosiridis, qui ante Ptolemaeum in magna fuerunt existimatione, quos etiam vocat vetustiores, sed et Antigoni et Psnani Aegyptiorum, quorum etiam placita adeo absurda sunt, et plena nugis ut Porphyrius totam artem ut nunc etiam Latini, et Arabes olim deturparint, constatque Arabum omnia illa commenta non esse illorum, sed horum inventa inter quae sunt radii per ascensiones, ut in nostro parallelo trigoni inter initium Capricorni, et vigesimam quartam partem Geminorum cum sint ferme oppositi.

Quadrati vero ab eodem ad decimam octavam partem Tauri trigonis lotiores non parum, ut liquet et haec sunt horum inventa. Thrasybuli vero fines aut ignoti non habentur aut sunt Aegyptii aut Chaldaici, nam Ptolemaei si fuissent, verisimile est Ptolemaeum nomen eius proditurum, cum antiquior fuerit Ptolemaeo Thrasybulus annis ferme centum, invidia superior meminit et Petosiridis author ignotus, cum Chepsone alio nobili antiquo astrologo alibi mentionem facit Necepsi, qui multa ad artem addidit, forsan idem cum Chepso sed corrupto vocabulo certe praestantissimus. Hi fuerunt partis fortunae seu hortis quam Ptolemaeus secutus est inventores atque eos nomine antiquorum intellexisse affirmat ille. Quorum et aliorum omnium placita absque discrimine bona et mala, sed haec longe plura, ut grammaticum verisimile est congessit in unum Iulius Firmicus, cui tamen et ob hos gratias debemus, licet pauca e multis, atque ea magno cum iudicio decerpenda suaserint.

Textus LIX

Sed ad nostras manus pervenit liber pervetustus multis iam in locis aetate consumptus, in quo contineretur naturalis et conveniens ratio ordinis et numeri illorum, concordabatque et in expositis genituris partium descriptio et totius numeri comprehensio cum veterum traditione. Caeterum oratio erat expositionis cum verbosa tum multa supervacua argumenta complexa, ipse vero liber mutilatus, ut aegre a nobis generaliter dictorum sententia perciperetur, et si non parum adiuvaret ipsorum finium descriptio quae in fine libri integrior remanserat. Sed tota ratio exquisitionis illorum ita se habet, nam in ordine signorum assumuntur altitudines, triangula et domus, quorum si qua stella duorum compos fuerit in eodem signo, illa principem locum tenet, quamvis malefica fuerit, quod si hoc non usu venerit, maleficae semper in loca ultima collocantur. Sed altitudinum domini praeponuntur dominis triangulorum, atque hi domiciliorum dominis consequenter quidem secundum signorum seriem, ita etiam ut duplicis administrationis stella antecedat semper habentem simplicem. Cancer tamen et Leo domicilia Solis et Lunae attribuuntur maleficis, nam finibus luminaria non includuntur, maleficae autem in illis potentiores inveniuntur et Cancer quidem Mars, Leo autem Saturnus habetur, atque his conveniens ordo conservatur. Sed numerus sic exquiritur, si non inveniatur stella dominatrix duplici modo, vel in eodem signo, vel in sequentibus duobus, tum dari solent beneficis, hoc est, Iovi et Veneri, singilatim septenae partes; sed maleficis, id est, Saturnus et Mars quinae, Mercurius autem qui communis est, senae, quibus numerus 30. partium expletur, sed hoc est accipiendum de iis, qui non nisi simplici modo dominentur. Verum cum aliquae duplicem rationem habeant, nam Venus sola est domina trianguli Cancris et Tauris, cum Luna finibus non claudatur, his igitur singilatim una pars adiicitur, sive hanc rationem in eodem signo, sive in proximis duobus; hoc est, uno quadrante habuerint, atque talibus adiectis partibus animadverti in memorata percensione fuisse punctula superposita. Sed adiectitiae duplici huic rationi partes auferuntur a reliquis et solitariis plerunque quidem a Saturno, sed tamen a Iove propter tarditatem motus. Horum autem et ipsorum finium descriptionem in sequentibus expositam subiecimus.

Nec defuere qui partirentur etiam subtilius dominationum iura, nominarentque loca et partes, illa quidem volentes accipi duodecimam uniuscuiusque signi portionem, id est partem secundam et dimidiam; incipiunt autem attribuere ius sequentibus semper signis ab eo in quo stella fuerit inventa, sed non hac una. Verum aliis quoque ratione carentibus modis, partes autem ascribunt iterum a principio signorum omnibus singilatim stellis ordine exposito in Chaldaicorum finium demonstratione. Sed haec ut disputabilia et naturali ratione carentia, magisque ostentationi comparata, praetermittamus. Hoc monentes quod scitu dignum est, signorum vel locorum duodecim initia sumenda ab aequinoctialibus et tropicis, quod et ipsum a scriptoribus ostenditur et quod ut exposuimus, illorum naturae vires, societates, de aequinoctialibus et tropicis solis initiis existunt. Quod si alia initia constituerimus, aut signa ab usu indiciorum necessario excludemus, aut assumentes multum frustrabimur, quippe cum praeterita et mutata fuerint spacia signiferi, a quibus illis vires inseruntur.

〈Commentarius〉

Dividitur hic textus in duas partes, cuius secundae initium est ibi. Nec defuere quia non tamen separari meretur, neque ut Arabes faciunt titulus praeponendus ei parti, quoniam Ptolemaeus omnia talia reiicit, nec recitat ut doceat, sed ut refellat tales nugas consimilesque omneis. Illud vero utiliter additum in calce (hoc monentes quod) declarando quod signa non a formis stellarum, quae in octavo sunt orbe, sed ab ipsis punctis aequinoctiorum aut etiam tropicorum sumenda sunt, quod si aliter fecerimus, dicit, ut scilicet ab initiis figurarum octavi orbis computemus, duorum alterum fieri necesse est, aut ut existimantes eadem esse initia signorum octavi atque noni orbis frustremur, cum iam talia initia diversa sint, quippe quod figurae illae tempore Ptolemaei ab observationibus Aegyptiorum et Chaldaeorum, quae forsitan mille annis et plus antea factae fuerant non parum recesserint, utpote octo vel decem partibus. Unde si gratia exempli initium Arietis quod ab aequinoctio est humidissimum statuatur, ut est, inde primas stellas quae in capite Arietis sunt humidissimas esse existimes, ea ratione falleris cum sint siccissimae, ut suo loco visum est. Quod si virtutes has figuris octavi orbis tribuas sciens prudensque, nec omnino ignorans eas a punctis aequinoctiis ac tropicis recessisse, tunc signa, quae a talibus punctis initium ducunt, erunt superflua ut quibus neque stellarum ratione, quae nullae ibi sunt saltem nobis cognitae, neque ipsorum initiorum ac solis motus causa vires aliquas esse existimentur. Rursus aliquis merito dubitabit, si ipsi eclypticae vires et divisio a Sole accedit, Sol autem ipse ab ingressu aequinoctii verni ad ingressum tropici aestivi dies absumit nonaginta tres, sed ab ingressu tropici hyemalis ad ingressum aequinoctii vernalis solum sunt nonaginta dies. Igitur quarta ab aequinoctio verno ad solstitium aestivum est nonaginta trium partium, et a solstitio hyemali ad aequinoctium vernum nonaginta vel potius reducendo ad partes ex trecentis sexaginta erit quarta vernalis partium nonaginta unius cum dimidio, et hyemalis octuaginta octo cum dimidio, et ita signa vernalia erunt partium triginta cum dimidio, et hyemalia viginti novem cum dimidio signa igitur non erunt aequalia? Sed ad hoc Haly respondebat quoniam potentia hoc, in unaquaque parte fiet, nam absis Solis mobilis est, secus si esset immobilis, propterea arcus octavi vel noni orbis in eclyptica aequales sunt.

Caeterum ut ad finium Chaldaicorum imo potius Ptolemaei deveniam expositionem, cum dixit in expositis genituris a quatuor laudat causis inventionem hanc finium propriorum, quos tamen dicit a quodam antiquo inventos, et observatos. Primum quod ordinem servent planetae naturalem in signis. Secundo quod numerum. Tertio quod genituris congruant, hoc autem est quod gratia exempli, Iuppiter fuerit in quartadecima parte Piscium in genitura, dum Sol est in quartadecima parte Cancri, ubi immensas significat divitias. Cum vero Iuppiter directione initium Arietis attigit, quoniam ibi fines erant Iovis, ditatus est egregie adolescentulus illae et divitiae creverunt, maxime donec Iuppiter sextam partem Arietis excessit. Cum vero ad vigesimam secundam pervenit Arietis, quoniam ibi Mars fines habebat, multum iacturae a latronibus, a furibus, propter rixas, aliaque violenta donec vigesimam sextam partem Iuppiter superavit, accepit. Quarto quod totidem partes unusquisque planeta finium in signis accepit, quot etiam in Aegyptiacis. Velut Saturnus quinquaginta septem gratia exempli, et Mars sexaginta sex, atque ita de aliis non quod totidem annis homines illis dispositoribus vivant, ut rebantur Arabes, sed quod plus dominaretur quod magis generationi et animantium commodo utile esset. Quamobrem plus etiam Venus accepit, quam Iuppiter, non quod temperatior sit, sed ut commodius omnia luxuriarent, et ob amorem in prolis generationem accenderentur. Itaque Venus 82. Iuppiter 80. Mercurius 76. Mars 65. Saturnus ut dictum est 57. partes accepit. Mercurius enim propter luminarium propinquitatem et Veneris frequentes coniunctiones, et quia proximus terrae est, parumque afficitur a retrocessibus ob frequentiam, et a Sole ob familiaritatem, in causa vitae et generationis plus longe beneficis accedit quam maleficis. Eadem causa Mars longe Saturno praeferendus est, quod Mars calidus sit egregie, ideoque praeferoces milites et amant, et concumbunt, et generant, et validos generant decrepiti neque amant, et minus concumbunt, et multo minus generant, et quoscunque generant invalidos generant. Verum quod ad rationem attinet ordinis haec talis est. Quicunque planeta ut etiam in Aegyptiaca divisione diximus, carpentum seu solium obtinet, aliis praeponitur, inde dantur ultima loca maleficis semper, si carpentum non obtinuerint, praeterquam in Cancro et Leone, in Cancro Marti, in Leone Saturno. Nam cum luminaria sunt fines per sex integra signa sortiantur, ut superius dictum est, initia horum signorum maleficis dedicantur, propter hanc causam, quod initio Cancri quod frigidissimum sit et humidissimum signum, et Luna in eo maxime gaudeat Martis calor temperetur ac siccitas, atque ideo gaudere in eo videatur. Plurimum enim potest ibi Mars ubi maxime temperiem acquirit, eadem ratione Saturnus ubi illius frigus tum a calore Solis, tum a calore signi mitigatur, atque haec boni causa. Nocendi vero per antiparistasim frigus Saturni in initio Leonis, et Martis caliditas ac siccitas in initio Cancri augebuntur, unde grandines et tonitrua et aestus ac incendia per Martem ibi constitutum fient. In caeteris autem praeponitur dominus altitudinis triangulo, et triangulus domui, nisi ut dictum est maleficae fuerint, nam hae ut diximus Solis in carpentis praeponuntur. Caeterum et inter Martem et Saturnum id ordinis intercedit, ut semper quae dignitatem obtinet praeferatur, veluti in Geminis, Saturnus Marti, in Capricorno, Mars Saturno. Ubi vero neutra maleficarum dignitatem obtinuerit, ut in Tauro et Virgine, Sagittario, semper Saturnus Marti praeponitur. Quo vero ad numerum partium attinet, regula haec servanda est beneficis septem partes dari solent, maleficis autem quinae, si non in eo signo neque duobus sequentibus (et Mercurio senae) inveniatur carpentum. Porro carpenta sunt ex toto signo, Taurus Veneri ob domum et trigonum, et Gemini Mercurio, et Virgo etiam Mercurio ob domum et altitudinem et Libra Saturno ob altitudinem et trigonum, et Scorpio Marti ob domum et trigonum vel altitudinem. Adeo ut sola quatuor signa carpento careant, Aries, Cancer, Leo, Capricornus. Propterea licet simpliciter dicere quod omnibus in locis Veneri et Iovi septem partes dandae sunt, Saturno et Marti quinque, nisi quod si qua stella duas potestates in ipso signo vel sequenti, vel tertio habuerit, unam partem addere oporteat. Hae vero quae talibus adiiciuntur, adimi solent gravioribus planetis, scilicet Saturno et Iove, praesertim tamen a Saturno quod maleficus sit. Exemplum autem in duobus signis demus in Ariete ex simplici ratione Iovi septem primae partes debentur, quod dominus sit trigoni Veneri septem, quod benefica sit Mercurio sex, Marti quinque, sequentes quod domicilium habeat in Ariete, Saturno quinque postremae atque haec est prima constitutio quam demonstratam vides.

At quia Venus in Tauro carpentum habet sequenti ab Ariete signo, punctum Veneri superaddemus in signum additionis partis unius, hanc a Saturno detrahere licet quod maleficus sit primum, deinde quod tardissimus, et Veneri inimicus. Similiter cum Mercurius in Geminis tertio ab Ariete signo carpentum obtineat, punctum superscribemus Mercurii numero, in signum addendae partis, detrahemus vero a Iove propter tarditatem motus et quia Mercurius inimicus est Iovi, puncta vero subiicere decet numeris Iovis et Saturni atque sic constitutio secunda fiet distributionis finium. Secundum exemplum capiamus Capricornum in quo Venus domina trianguli septem partes ex generali ratione habet, Mercurio sex sequentes quod dominus sit sequentis trianguli, inde Iovi septem generali ratione, quod benefica sit, post Marti quinque quod habeat altitudinem quae domicilio praeponitur, inde Saturno quinque. Sed Mars quod in Piscibus solus ut dixi trigonum obtineat, et in Capricorno altitudinem, partem unam sibi iungit, hanc a Saturno adimere non licet, quod domus dominus sit, neque a Mercurio quod dominus sit sequentis trigoni, neque a Iove quia dominus sit Piscium, aufertur ergo a Venere quae quamvis carpentum habeat in Piscibus inimica tamen est Saturno domino domus scilicet Capricorni, neque ullibi Venus partes habet pauciores septem, praeterquam in Sagittario, ubi sex habet, quod ibi solitaria sit et in duobus sequentibus signis et in Libra ubi quinque habet tantum propter trium superiorum robur in eo signo et duobus sequentibus. Nam Libra carpentum Saturni est, Scorpio Martis, et Sagittarius Iovis, quamobrem tres partes sibi praeter solitum vindicaverunt, unam scilicet singuli et Veneri quidem duae ademptae sunt, una vero Mercurio, quod ipse Venere validior esset ob trigonum. Caeterum merito dubitabit aliquis, propter quid triangula in finibus distribuendis validiora sint domibus cum a domorum ratione pendeant? Causa autem est quoniam finium distributio est ex quodam consensu, sicut etiam in publicis rerum partitionibus fieri solet, maiusque uniuscuiusque planetae dominium est, ob id concordi quodam consensu signorum partes sibi invicem partiuntur. Sed tamen carpento cedunt, quod planeta ille tanquam princeps vi optimam partem sibi eligat ac vindicet. Caeterum cum in his duabus viis dubitatio, si quaenam praeferenda iure merito sit, tabulam subieci partium illarum, in quibus Ptolemaeus cum antiquis concordat cuius exemplum est, volo scire 24. partem Cancri, cuius sit finis. Invenio quod in Cancro a 19. ad 27. est dubia tota illa pars, secundum enim antiquos est tota Iovis iuxta Ptolemaeum Veneris, ideo multum refert, cum unus possit respicere, altero non respiciente, sed hic si sit Iovis non adeo refert, cum nihilominus habeat ibi altitudinem. Et ita in Capricorno a gradu 14. ad 30. est varietas, nam iuxta antiquos est sub Saturno secundum Ptolemaeum sub Marte.

〈I.20〉 Caput XX

Textus LX: De sua cuiusque stellae persona, et carpentis ac soliis

Atque hoc fere modo sese habent familiaritates stellarum locorumque duodecim. Dicuntur autem stellae et suas quasi personas gerere, quod videre facie ad faciem vulgus vocat, cum singulae eo modo cum Sole aut etiam Luna configurentur, quo domicilia ipsorum cum domiciliis luminum, ut verbi causa Venus in sexangula configuratione cum luminibus, sed cum Sole vespertina, cum Luna matutina esse debet, pro eo atque etiam domicilia collocata sunt.

〈Commentarius〉

Personam suam gerere Mercurius dicetur cum fuerit in sequente signo post Solem, quocunque loco fuerit Sol. Utpote si Sol sit in Libra et Mercurius sit in Scorpione. Venus vero cum secundum signum a Sole obtinuerit et Mars tertium, et Iuppiter quartum, et Saturnus quintum post Solem, veluti si Sol sit, ut dixi in Libra et Saturnus sit in Piscibus. Eodem modo quo ad Lunam, veluti in Sole, sed ut sint in antecedentibus signis, ut Mercurio in primo signo ante Lunam, Veneri in secundo, Marti in tertio, Iovi in quarto, et Saturno in quinto. Ut si Luna sit in Piscibus, et Mercurius in Aquario, vel Iuppiter in Scorpione dicerentur gerere personam. Quod vero hanc dignitatem probet, et non ut reliquas nugas Chaldaeorum in fine textus praecedentis descriptas confutet, docet continuatio ad carpenta ac solia de quibus nulla est dubitatio inquit enim.

Textus LXI

Suis autem quasi in regiis curribus et carpentis invehi et soliis insidere et in istiusmodi excellentiis tum esse dicuntur, cum duobus aut pluribus nominibus declaratum in superioribus familiaritatis ius exercuerint in iis locis stellae quibus institerint, nam quia tunc ipsorum maxime efficaces vires fiunt propter convenientiam et similitudinem et quasi collatam operam duodecim locorum, ideo soliis suis insidere et illustres dicuntur.

〈Commentarius〉

Quis iure non dubitet antequam de soliis agamus cur Ptolemaeus personam agere planetas occidentales a Sole maxime superiores atque occidentales a Luna velit, cum expresse in tertio libro matutinas circa Solem, et vespertinas circa Lunam contraria penitus ratione praeferat? Verum nisi quispiam, ut saepius dixi, dividat significata atque conditiones, nunquam ad veram artis scientiam pervenire poterit. Est igitur ac si sit sensus, tres superiores, nam de inferioribus quod occidentales a Sole bene collocentur iam superius ostensum est, si quando occidentales fuerint a Sole, aut a Luna orientales, optimum erit et personam agere dicentur, quando tot signis a Sole disteterint, vel a Luna, quot propria domus post Leonem, scilicet Scorpio, Sagittarius vel Capricornus a Leone, aut antecedens Cancrum, scilicet Aquarius, Pisces, et Aries ab ipso in Cancro.

Rursus sciendum est quaedam ex ipsius Ptolemaei sententia derivari quae expositorem decet adiicere, non ut Haly qui palam non recepta a Ptolemaeo non solum his in locis adiicit, verum et ipsius sententiae repugnantia, et ab illius prorsus doctrina aliena. Quod autem Ptolemaei doctrinae convenit, est ut partes in quibus fines utriusque beneficae iunguntur sint felicissimae, utpote initium septimae Arietis est Veneris initium termini, fio isque Iovis, ob id commista natura beneficarum feliciores extant caeteris. Contraria ratione ad unguem habentur infelices, ut a latere vides. Caeterum ut ad textus explicationem deveniam, carpentum seu solium bifariam accipitur, uno modo prout in signis et principaliter consideratur pro finibus constituendis et est cum planeta e tribus dignitatibus, primis quae sunt altitudo domus et trigonus duas obtinuerit alio modo. Cum duas quomodocunque e quatuor dignitatibus aliqua in parte obtineat et fuerit in illa. Tertio cum in eo loco licet non sit plures duabus habet dignitates Ptolemaeus secundum modum solum recipit, quia facit ad robur planetae, licet tertius faciat ad vim in loco illo, et ideo aspectus non iuvat ad carpentum verum, sed solum tertii modi. Sol etiam et Luna habent debiliora carpenta, quia finibus carent. Validiora sunt reliquorum planetarum etiam si non sint in finibus, ut Mercurius in tota Virgine, Venus in toto Cancro. Si vero in finibus ipsis validissima.

Quod vero dixit, collatam operam duodecim locorum, id est quod videntur omnia operam contulisse in illum planetam, veluti dictum est de Mercurio qui cum habeat domum in Virgine et similiter altitudinem quam par erat habere in alio signo, et fines quibus etiam si in alieno habeat signo plurimum potest, videntur domus omnes in illum planetam vim suam contulisse. Tum etiam quia ut visum est superius, plaeraque signa, quatuor scilicet exceptis, novem coniunguntur signis aliis, aspectu, praecipiendo, vel vires aequando, cum igitur planeta in carpento suo fuerit singulas domos possidere videbitur.

Porphyrius dicit planetas habere quiddam peculiare in certis signis adeo ut si quid minimum accedat, possint dici iure etiam in carpentis suis et exponit Saturnum in Aquario, Iovem in Sagittario, Martem in Scorpione, Solem in Leone, Venerem in Tauro, Mercurium in Virgine, Lunam in Cancro.

Textus LXII

Gaudere etiam volunt, cum loca in quibus stella fuerit non ipsi, sed alteri suae conditionis obnoxia sunt, quae quidem satis e longo congruitatis ratio ducitur, sed similitudo illam tamen efficere putatur. Contra autem si in locis alienis et contrariis conditioni suae inveniatur, valde diluitur peculiaris ipsarum vis, diversarum naturarum confusione, propter dissimiles signorum constitutiones.

〈Commentarius〉

Hoc quod scripsit hic parvum esse videtur, sed ratione eius quod subiicitur tam magnum est, ut sit maximum. Nam ponamus quod Sol sit in finibus Iovis, utpote in principio Piscium, gaudet non tanquam in loco proprio sed amici, hoc gaudium dicit Ptolemaeus leve est et parvae efficaciae. Sed si planeta in contrariis signis fuerit ab his in quibus exaltatur aut domicilium habet trigonum, virtus illius diluitur et debilitatur, ut Mars in Tauro, Saturnus in Cancro, tum maxime cum contraria fuerit vis planetae naturae signi. Differt autem in hoc quod cum Saturnus aequaliter cadat in Cancro et in Leone, in Cancro quidem plus nocet ob frigiditatis immoderantiam, in Leone minus, iuvat debilitatis viribus a casu domus et contraria intemperie. Sic Mars minus nocet in Cancro, et minus benefacit in Libra. Quod si quis miretur quomodo Cancer sit frigidum et humidum signum cum sit aestivum? Dicimus id fieri propter Lunae familiaritatem.

〈I.21〉 Caput XXI

Textus LXIII: De applicationibus et defluxibus

In universum autem intelligimus applicare praecedentes sequentibus, defluere autem a praecedentibus sequentes, sed non oportet longum esse intervallum. Idque intelligitur et in corporeis congressibus et in configurationibus illarum.

〈Commentarius〉

Postquam declaravit omnes affectus planetarum in signis, nunc declarat affectus ipsorum prout sunt in motu et inter se. Unde notandum primo quod apud Ptolemaeum non proprie dicuntur planetae coniuncti esse vel in radiis, propter duas causas, prima quia corpora eorum parva sunt et semper sunt in motu. Ideo non possunt figi, nec dici coniuncti, vel in aspectu vere. Secunda causa quae validior est, est quoniam, tantum est discrimen inter applicationem et defluxum, ut sub uno nomine non mereantur comparari, propterea distinxit illas. Comparantur autem trifariam, aut ratione roboris, velut Ptolemaeus in tertio libro dum applicationem defluxui comporat. Nam applicatio validior est longe defluxu. Defluxum voco quotiens planeta levior est in pluribus partibus et recedit ab altero, veluti in prima genitura Mercurius dicitur a Sole defluere et Luna per quadratum ab eodem et similiter Luna ab ipso Iove per trinum. Sufficit autem quod levior, si non sit in pluribus partibus ut saltem sit uno minuto vel pluribus recedens. Velut in dicta genitura Sol est in vigesimaoctava parte et sex minutis Librae, et Luna in vigintiocto partibus et minutis quadraginta quatuor Capricorni, Luna dicitur recedere ab ipso Sole. Et similiter in tertia figura Luna dicitur applicare quadrato Saturni, et quadrato Martis etiam, et Mars ipse dicitur applicare per corpus ipsi Iovi. Et ideo plus boni pollicetur Mars ex Iove, quam mali ex Saturno, quanquam a Iove longe distet plus quam a Saturno, quia Iovi applicat a Saturno autem recedit. Secundum discrimen est in qualitate significatorum, de quibus apud Firmicum multa tractantur et nos omnia quae utilia erant ex illo traduximus in nostros decem libros De astrorum iudiciis. Secundo considerandum est non oportere esse longum intervallum, hoc autem quale sit in Iove et Venere, declaratur infra in tertio libro, iuxta hoc etiam in aliis planetis decernuntur prout a latere vides. Cum igitur planeta cui applicatur, vel a quo fit defluxus vel separatio non plus disteterit ab eo qui se applicat aut separat, tunc dicetur applicatio separatiove, sicut partes illae de planeta cui fit applicatio vel a quo fit defluxio intelligantur, non de eo qui defluit aut applicat. Qui quanto tamen ex paucioribus partibus fuerit et propinquior, eo validior erit.

Adeo ut iure cum corpora ferme iunguntur validissima sit applicatio. Illud quoque animadvertendum est diligentissime quod defluxuum et applicationum quatuor funt genera, primum in applicatione dicitur simplex, quotiens uterque planeta est directus et est levior in paucioribus partibus tardiore seu ponderosiore, velut in tertia genitura Mars applicat Iovi et Mercurius Soli. Si vero uterque sit directus et levior sit in pluribus partibus dicetur separatio simplex velut in prima genitura Luna dicitur separari a Sole simpliciter. Secundum genus applicationis dicitur mutuum, et est cum duo planetae unus motu directo, qui est anterior, et alter motu retrogrado sibi invicem occurrunt. Velut in octava genitura Venus est directa in partibus viginti tribus et minutis tribus Librae, et Mercurius est retrogradus in partibus viginti tribus et minutis septem eiusdem signi, ideo sibi invicem occurrunt, et significat affectus duplicatos qui per illam applicationem fieri solent. Eodem modo est defluxus mutuus cum planeta qui est in pluribus partibus est directus et qui est in paucioribus retrogradus, et significat frustrationem significatorum. Velut in eadem genitura Venus directa defluit a Saturno retrogrado trigona radiatione et ita significata illa alchimiae et necromantiae quibus delectari portenderet si non ita deflueret, irrita omnino evadunt, ut nunquam talibus sim delectatus, cum tamen pater in iis plurimum profecisset. Tertium genus applicationis est cum uterque planeta retrogradus est, sed levior est in pluribus partibus et celeribus redeundo graviorem attingit, velut in eadem genitura Mercurius applicat Saturno, qui si non esset retrogradus fieret defluxio mutua, ut dictum est, aut mutua applicatio si Saturnus directus esset. Quod si levior sit in paucioribus partibus fiet defluxio violenta, seu aversa, velut in tertia genitura Venus defluit a Saturno cum sit retrograda et in paucioribus partibus, et Saturnus in trigono eius et in pluribus partibus retrogradus. Quartum genus applicationis est cum planeta levior retrogradus est et in pluribus partibus, et tardior directus et in paucioribus partibus, nam esset defluxus ratione medii motus, sed ratione veri fit applicatio. Et haec contingit duobus modis vel quia levior iam sit retrogradus, vel quia antequam separetur extra metam descriptam in tabula exiens retrocedat. Pari ratione fiet separatio minima quotiens levior fuerit in paucioribus et retrocedat, vel retrocessurus sit antequam ad coniunctionem perveniat. Quod si cum hoc et gravior, permutetur, tunc alii modi compositi. Et generaliter hi modi per viam divisionis habentur, ponatur igitur ut in prima genitura Venus in duo decima parte Virginis, et Saturnus in decima septima, scilicet levior in paucioribus, seu velocior et tardior in pluribus partibus, tunc est applicatio secundum naturam. Vel igitur uterque erit directus, vel uterque retrogradus, vel levior directus et tardior retrogradus, vel levior retrogradus et tardior directus? Item quilibet istorum quatuor modorum quadrupliciter variari potest, dabo exemplum in uno modo et tenebit in omnibus vel enim posita Venere directa et Saturno retrogrado antequam iungantur non mutabunt statum, vel sola Venus fiet retrograda, vel solus Saturnus fiet directus, vel Venus fiet retrograda et Saturnus fiet directus, fient igitur sexdecim modi quando planeta levior est in paucioribus partibus et tardior in pluribus. Totidem etiam fiunt in naturali separatione quotiens planeta levior fuerit in pluribus partibus, et tardior in paucioribus. Ita igitur fient modi triginta duo et quia quoties cunque iunguntur antequam exeant metam dicitur applicatio, et quotiens non iunguntur separatio seu defluxus, fient sexdecim modi applicationis et totidem defluxus distincti robore et significato. Attamen ego descripsi nobiliores et magis manifestos ne commentarius cresceret in infinitum. Per hos enim reliqui intelliguntur. Docebo autem significata et haec de duobus planetis tantum dicta sufficiant.

Cum vero fuerint tres planetae et levissimus fuerit medius inter reliquos et intra metas, dicetur levissimus transferre lumen anterioris ad posteriorem, velut in tertia genitura Mercurius transfert lumen Iovis ad Solem. Secundum est reddere lucem et hoc est, cum duo planetae non se aspicientes, tertio reddunt lumen, ut in octava genitura Sol et Luna reddunt lumen Marti, quia Mars est in trigono Solis et quadrato Lunae et est ponderosior utroque seu tardior. Tertium est collectio luminis quotienscunque non se aspicientibus planetis, ut in prima genitura Sole et Iove, tertius levior puta Luna in pluribus partibus existit et ab utroque simul se separat, tunc Luna dicitur colligere lumen Solis et Iovis. Et quidquid evenerit Lunae eveniet Iovi atque Soli tam in directionibus, quam in revolutionibus, et tales sortiuntur maximos eventus. Quartum est coniunctio luminis et est cum duo planetae non se aspiciunt et tertius levior applicat utrique et est similis praecedenti, nisi quod ille fit per defluxum, hic vero per applicationem. Quintum est prohibitio lucis et est cum planeta tardior fuerit inter duos leviores, tunc prohibet lucem illorum leviorum communicari. Quod si talis coniunctio leviorum mala esset iuvat, si autem bona nocet. Sextum est delatio virtutis cum fuerint tres planetae in uno signo, et gravior fuerit in pluribus partibus, levior autem in paucioribus, nec intra metas, sed medius intra metam applicationis ad tardiorem et intra metam in qua levior illi applicet tunc medius defert vim levioris ad tardiorem. Velut in octava genitura, Venus defert vim Solis ad Mercurium, quia Mercurius propter retrogradationem est ponderosior Venere et Venus propter tarditatem motus ipso Sole. Septimum est perturbatio, et haec fit cum duo planetae applicant alter alteri quantum ad naturalem motum, sed est unus tertius planeta in pluribus partibus utroque, qui antequam duo primi iungantur vel quia iam sit retrogradus, vel quia paulo post fiat retrogradus iungit se tardiori et interponit se inter primos duos, et ita perturbat coniunctionem primorum duorum planetarum. Octavum dicitur abscisio luminis, et est quotiens fuerint tres planetae intra metas et levior fuerit in paucioribus partibus, sed cursu praecedat et attingat illum qui est in pluribus partibus antequam medius illi coniungatur, tunc levior ille dicitur abscindere lumen medii a postremo qui est in pluribus partibus. Et omnes istae regulae origionem ducunt ab ea quae saepius repetita est, scilicet quod omne potentia tale vim retinet talem.

Exemplum in tertia genitura, Mars esset iturus ad Iovem, sed Luna transeundo ipsum Martem quadrato attingit ipsum Iovem, et abscindit lumen Martis a Iove. Licet enim Luna nondum attigerit Iovem neque interposita sit inter Martem et Iovem radiis quadratis, est tamen ac si iam attigisset, quia potentia talis est. Illud tamen evidentius esset ubi Luna esset in eodem signo cum Iove et Marte, quia abscisio luminis fit quidem per radios alterius planetae, sed valde debilis.

Notandum quod unusquisque horum modum tam in tribus planetis quam etiam in duobus descriptorum potest fieri, vel ex planeta debili valde, ut pote qui sit ferme sub radiis Solis in validium vel in alium debilem, vel ex valido in debilem, vel ex valido in valdum. Utiles sunt translationes in validos quae bonae sunt, et in debiles quae malae, et rursus ex validis quae malae, ex debilibus quae bonae. Praeterea qui recipitur seu qui applicat, vel in dignitate est propria vel alterius, vel nulla, vel in cadenti propria vel alterius. Similiter et de eo qui recipit, ut fiant vigintiquinque modi qui ducti in quatuor priores faciunt centum, deinde quilibet modus propter beneficas maleficasque variatur quadrupliciter, nam mediae situ vel positione, vel loco declinant ad alterum duorum, ut fiant modi quadringenti qui ducti in quadraginta priores faciunt modos sexdecim mille. Hi vero cum fiant per quinque congressus et qui per tres planetas geminati sint, fient modi omnes nonagintasex mille, tot igitur erunt combinationes, quae ex applicationibus et recessibus tum coniunctionum, tum aspectuum fiunt, quas si quis diligenter sciverit intelligere, magnam artis partem a Ptolemaeo traditae adeptum se fuisse iure merito existimare poterit.

Textus LXIIII

Nisi quod in corporeis congressibus applicationis et defluxus etiam latitudines convenit notari, nam non nisi eos qui in linea per media signa ducta existunt admittere consuevimus. Quod in configurationibus observare supervacuum fuerit, cum radii universi eodem, id est, in terrae punctum intimum tendant atque ita undecunque emissi semper concurrant.

〈Commentarius〉

Ipsius rei expositio tam facilis est ut paucissimis verbis possit absolvi, scilicet quoniam in aspectibus latitudo observanda non sit, in coniunctionibus autem sit, veluti si Venus sexdecim gradibus distet a Sole, latitudinem vero habeat septem vel octo graduum, ipsa profecto erit extra radios Solis, hoc autem magis manifestum est in stellis fixis, quarum applicatio ad Solem si egregiam habet latitudinem non multum impedit. Quinimo exortus potius heliaci talium, quam coniunctiones cum Sole, sunt observandae. Sed quod ad causam attinet maiorem habet difficultatem vult tamen dicere quod trigonus gratia exempli fit cum arcus interceptus est centum viginti partium, et in centro terrae unius recti cum tertia, sed ista quantitas anguli non variatur manifeste propter latitudinem, quia arcus circulorum magnorum qui se intersecant in eclyptica ferme non differunt sive sumantur ex eclyptica, sive ex circulo transeunte per centra planetarum, adeo ut octo partes latitudinis faciant differentiam quindecim minutorum tantum in veris locis. Ex quo patet quod opinio Blanchini est falsa de proiectione radiorum, quantum ad latitudinem, nam ut ex sphaerae ratione habetur, radii ad centrum venientes sunt aequalis ambitus. Ideo optime causam reddidit Ptolemaeus ex quo colligitur unum pulchrum, scilicet, quod Ptolemaeus non considerat, radios planetarum ut ex uno perveniunt ad alterum, sed ut perveniunt ambo ad centrum terrae et in ipso angulum faciunt. Sed hic occurrunt plures dubitationes. Prima quia Ptolemaeus inferius in tertio libro dum de vita agit, latitudinem non considerare videtur. Rursus quia reiicit hic defluxus atque applicationes quae non sunt in eclyptica, hoc autem experimento non consentit, cum omnes ferme coniunctiones planetarum evidentes faciant effectus, cum vix ex centum una in eclyptica fiat. Praeterea videmus fixas quae procul sunt a zodiaco Luna illis coniuncta agitare tempora. Propterea respondeo ad omnia haec quod sententia Ptolemaei, est quod coniunctiones omnes referantur ad eclypticam, quia tunc dicunt sydera esse iuncta quando linea ducta per polos transit per ambo centra, et tunc necessario dividit eclypticam, igitur cum sydera illa sunt iuncta ipsa sunt in eodem puncto eclypticae et haec est causa Mathematica. Alia naturalis quoniam vita et reliqua ut dictum est sunt per lucem Solis, et Sol semper sub eclyptica fertur, ideo auxilia et detrimenta ad illam lineam referri debent. Verum sententia Ptolemaei est quod defluxus illi et applicationes ad lineam illam referri debent, quia quanto propinquiores fuerint planetae aut inerrantes, tanto maiores facient effectus quanto remotiores debiliores. Non tamen variantur tempora aut effectuum genera. Fixae tamen, propter magnitudinem et stabilitatem, magnos praestant effectus etiam quod procul sint, maiores tamen longe cum exoriuntur heliacae vel cum ipsis planetis, propter duorum magnorum circulorum intersectionem, et etiam propter causam naturalem manifestam, quae est aeris immutatio repentina.

Textus LXV

Ex quibus omnibus evidens fit habitudines stellarum singularum exquirendas cum ex propria natura earum tum de natura signi in quo fuerint, nec non secundum configurationem ad Solem et cardines, quae cuncta a nobis indicata sunt.

〈Commentarius〉

Tria sunt quae de futuris praecognosci ab astrologo quaeruntur genus eventus, magnitudo, et tempus. Genus eventus, utpote si futurus sit sapiens aut stultus, pulcher vel deformis, robustius vel imbecillis, dives vel pauper, et ita de aliis. Magnitudo, ut si futurus sit valde dives, vel valde pauper, vel valde magnus, vel valde parvus. Tempus, autem ut si in pueritia vel adolescentia, iuventute vel senectute, et quo anno mense et die ac hora ista fient bona vel mala. Primum ergo genus ex quatuor dicit Ptolemaeus sumitur, ex natura propria planetae, quia Iuppiter gratia exempli, praestat temperamentum, et quia virtutes, et boni mores, et naturae robur consistunt circa temperamentum, ideo Iuppiter significabit haec omnia. Et similiter significat divitias et honores, quia talia proveniunt ex moderatis actionibus, et nunquam ex extremis neque enim omnino iracundi, neque omnino abiecti animo, commercia contrahere possunt nec in extremo avari, nec prodigi, nec qui nihil attingere audent, nec qui insanam habent audaciam, possunt pecunias aut honores sibi parare. Secundo ex natura signi, nam signa temperata et in quibus planetae gaudent, multum adiuvant ad qualitates praecipue, tria prima signa, Aries, Taurus, Gemini propter temperamentum, Cancer, Leo, Virgo propter promptitudinem actionum et audaciam, Libra, Scorpio, et Sagittarius propter calliditatem, reliqua tria ferme sunt inutilia. Similiter mobilia propter conversationem, fixa propter perseverantiam, communia propter prudentiam. Altitudines quoque et reliquae dignitates planetas reddunt meliores. Tertio propter configurationes ad Solem, per Solem intelligere etiam Lunam et reliquos planetas, sed posuit manifestius exempli loco. Veluti in quarta genitura Iuppiter primo orientalis cum Aldebaran ferme seu oculo Tauri et Luna applicans Mercurio ferme de sextili, afferunt felicitatem et dignitates quas habet. Dictum est enim a nobis saepius quod Iuppiter significat divitias et honores, et ipse est in angulo et dominus loci Solis cum ipsa Luna. Quarto cardines, nam et hi significant qualitatem eventuum, ascendens circa vitam, et cor coeli circa honores et dignitates.

Aliter potest exponi iste textus et utraque expositio est bona, scilicet ut conditiones stellarum et quantum ad qualitatem seu genus, et quantum ad quantitatem et tempus sumantur ex his quatuor, sed quae augeant et minuant in sequenti textu subiicit, ita ut praesentis textus sequens sit expositio cum dixit.

Textus LXV

Sed vires assumunt primum si orientales sint et cursum suum intendant, tum enim plurimum possunt, sicut minimum si occiduae sint et remittentes cursum suum. Deinde propositu suo et respectu erga finitorem, nam in medio coelo aut succedenti illi loco potentes maxime, sed potentes etiam sunt in ipso finitore et succedenti loco plurimum autem possunt in finitore orientali, contra vero minus in imo coelo aut alio conformi finitori orientali loco.

〈Commentarius〉

Ponit igitur quod robustissimae sunt erraticae dum orientales fuerint et motum habuerint medio motu velociorem. Is facile ex subiecta tabula et ephemeridibus coniicitur, id autem licet diversimode contingat, plerunque tamen in superioribus fit circa quadratum. In Marte tamen fit circa distantiam duorum signorum cum dimidio, in Venere autem usque ad partes quinquaginta duas vel circa post coniunctionem a Sole dum directa est. Verum ante coniunctionem totidem ferme partibus dum Soli appropinquat, reliquo spacio, id est dum post maximam distantiam redit ad Solem occidentalis aut orientalis elongatur, a Sole est diminuta motu. Idem vero iudicium est de Mercurio, sed Mercurius vix excedit vigesimam octavam partem, seu orientalis seu occidentalis. Hic igitur primus est status. Secundus est, tum est orientalis usque ad stationem primam et est validus, primo tamen multo inferior. Tertius status est a statione prima ad oppositionem quasi mediocris. Quartus est debilis ab oppositione ad stationem secundam. Quintus est debilissimus a statione secunda usque quo ingrediatur sub radiis Solis et iste status non dividitur, quia quanto magis augetur de motu tanto magis minuitur de lumine, sed si dividendus est, debilior est a statione secunda, donec incipit esse auctus motu, cum vero inceperit donec occultetur est debilissimus. Ex quo colligitur quod planetae habent sex status, et quod plus facit diminutio luminis quam motus. Tertio ratione coeli, et primum locum obtinet cor coeli, inde undecima, deinde oriens seu prima, inde septima, post octava, et hoc propria stellae ratione. Quae si bene meministi superius dicta sunt, sed et de ea in sequenti expositione dicemus. Videtur autem tribuere vires imo coeli, et quinto loco et nono. De nono autem nulla est dubitatio, de quinta autem dicemus nunc.

Iuxta hoc debemus scire erigere figuram coeli seu duodecim domorum et ne repetere cogar, sit datum tempus a meridie seu ante die 24. septem anni 1501. horae 6. minuti. 40. post meridiem sub altitudine poli borealis par. 44. m. 20. tot enim sunt necessaria situ. Quaero primum Solis locum qui est in partibus 10. minutis 37. Librae, cuius ascensionem rectam invenio partium 189. m. 45. et ei addo partes 100. scilicet pro qualibet hora partes 15. et pro quibuslibet 4. m. horae pars. 1. et ita pro horis 6. partes 90. pro minuto 40. partes 10. ut sint partes 100. fiunt partes 289. minuti 45. ascensio recta medii coeli cui in tabula ascensionum rectarum respondent partes 18. minuti 15. Capricorni et si tempus fuisset ante meridiem detraxissem partes illas ab ascensione recta medii coeli et si non potuissemus detrahere quia fuisset minus id a quo detrahere oportebat addidissem circulum, id est, partes 360. Et ita se excrevisset plus 360. in additione abiecissem 360. pro circulo et residuum quaesissem punctum eclypticae correspondentem, ascensioni in tabula ascensionum rectarum. Ascensioni igitur rectae medii coeli addo 90. partes, quae respondent sex horis quibus semper ascendens distat a medio coelo et fiunt partes 379. minuti 45. a quibus obiicio partes 360. et relinquuntur, partes 19. minuti 45. quibus quaero sub altitudine poli partes 44. minuti 20. data ascensionis obliquae punctum quod est partes 6. minuti 10. pro horoscopo. Hucusque eodem modo fiunt omnia, de reliquis autem domibus undecima, duodecima. Secunda et tertia quia sunt duae opiniones una Arabum et antiqua quae magis etiam et naturalis, et respondet experimentis altera Ioahanni Monteregii magis rationi mathematicae consentiens et verbis etiam videtur. Ptolemaei apposita ideo utcunque modum proponam et quid agendum sit docebo ascensioni igitur rectae medii coeli pro antiqua divisione domorum addes duplum horariorum temporum ascendentis quo qualibet domo, scilicet partes 34. minuti 44. quae sunt duplum horariorum, temporum partes 6. minuti 10. Tauri et habebis partes 324. minuti 29. pro undecima et inde addes partes 34. minuti 44. pro duodecima post quia inter duodecimam, et secundam interiacet prima addes ascensioni rectae duodecimae duplum partes 34. minuti 44. et sunt partes 69. minuti 28. pro secunda. Et aggregato addes pro tertia partes 34. minuti 44. rursus et semper reiiciendo circulum ubi excesserit numerus partes 360. et ita habes ascensiones domorum quibus quaeres puncta eclypticae in tabula ascensionum rectarum ascensionibus illis respondentia, et habebit ut vides, pro Monteregii autem divisione addes 30. partes ac si adderes duas horas aequales pro singulis, domibus ascensioni medii coeli nisi quod duodecima ad secundam, cum transmittat prima quae in medio est oportet adiicere duplum, et ita habebis ascensiones singularum domorum quibus invenies condidit tabulam quam vocavit domorum rationalem, sed et in Ephemeridibus sunt tabulae domorum sex propositarum cum quibus habes ex oppositis reliquas sex domos. Habita utraque divisione considera in quibus concordent velut in nostra genesi Sol, Iuppiter, Mars, Venus et Mercurius, cadunt in iisdem domibus, sed Saturnus et Luna mutant domicilia et ideo de illis quinque proferes secure prognosticum, de his duobus miscebis significata, nam Luna cum sit secundo modo in duodecima primo modo etiam infra medium undecimae, dices eam esse vitae significatricem debilem, ut ascendens etiam multum sibi arroget. Et Saturnus contraria ratione cum primo modo sit in tertia secundo infra medium, secundae etiam debilis erit. In regionibus praeterea meridionalibus velut Aegypti modus, secundus est potentior quia divisio domorum non adeo recedit ab aequalitate et divisione facta per semicirculos a polis ductos in nostra regione primus propter inclinationem eclypticae a vertice nostro.

Textus LXV

Sed extra haec omnia reperti imbecilles et prorsus infirmi habentur.

〈Commentarius〉

Quod igitur a finitore excluditur ex orientali parte est duodecimus locus et sextus et tertius, in his igitur planetae omnino imbecillissimas habent vires. Sed dices superius aliter diximus, nam imum coeli et quintum locum et tertius ex toto abiecimus, duodecimum vero admisimus, et nonum octavo praeposuimus, et primum undecimo, verum haec quae hic Ptolemaeus scripsit generali ratione tradita sunt, quae autem nos scripsimus propria. Discrimen est in ratione propria vel comparando sexta enim vitae omnino adversatur, vim tamen habet aliis in causis. Secundus locus nullam in vita habet potestatem, ratione tamen honorum praefertur et divitiarum omnibus, praeter angulos et undecimum ac nonum. Itaque duodecimus quarto et quinto et tertio, et secundo praefertur quo ad vitam quia plurimum habet luminis, non tamen aliis in causis. Quartum vero locum non praeferes ulla ex parte sexto vel duodecimo per se, sed si planetae ibi coierint quia radios mittunt in singulos angulos, propterea robusti sunt, ipse tamen locus nullam habet significationem. Superius igitur a nobis demonstratae sunt vires locorum per se, hic vero Ptolemaeus illos declarat, ut planetae fiunt potentiores atque in hoc ut respiciant angulos valido aspectu est observandum. Aspectus autem validus dicitur oppositio maxime atque inde quadratus. Id quoque certum est, quod ut inferius habebitur in tertio libro, sextus locus vim magnam ad nocendum habet. Sed de his inferius dicemus. Unum est quod planetae maximam vim habent in decimo loco, deinde in primo, post in septimo, inde in quarto, post in undecimo, inde in secundo, post octavo, demum quinto et, hoc ratione propria locorum, post ratione altitudinis, et ita decimus, undecimus, et nonus praeferunt, septimo non solum, sed primo, Sol enim calidiorem efficit diem, dum est in his locis debilissimis in quarto. Inde ratione proprietatis, in primo enim profertur ratione vitae, in decimo gloriae, in septimo prudentiae, in quarto stabilitatis.