sus exquiri solent, quales sunt bellorum, pestilentiae, terraemotus, diluvii et huiusmodi. Interdum leviores et minores, ut annuae tempestatis, intentio vel remissio, itemque hyems aspera vel levis, deque ventis et aestu similiter, nec non fertilitate et infoecunditate, quaeque sunt alia generis huius.

〈Commentarius〉

Duo genera constitutionum generalium duabus reliquis divisionibus singula distinguit in duas species, quarum altera, scilicet divisionum, a quantitate effectus sumitur, altera a qualitate. Quae a quantitate sumitur, duas species habet mutationum magnam et levem. Magnam appellat quae omnino praeter naturam est ut inundatio, pestis, bellum. Levem autem quae est secundum naturam, sed quantitas immutata est, ut immoderatae nives, grando, pruina, aestus, penuria annonae. Circa quod notandum est sterilitatem esse duplicem, aliam quae non est extrema et haec pro naturali habetur a Ptolemaeo, aliam esse extremam qualis tempore pharaonis et Iosephi et haec magna est mutatio et praeternaturalis. Mutationes igitur magnae praeternaturales, ut alias declaratum est, sunt septem aut in terra, et vocatur terraemotus, aut in aqua, et est inundatio, aut in satis et est sterilitas, aut in animalibus, et est duplex, lues in utilibus et multiplicatio in inimicis naturae humanae, ut serpentibus et locustis, aut in hominibus ab aeris vel aquae corruptione, et vocatur pestis, aut ab aliis hominibus, et vocatur bellum. Et haec est tertia divisio secundum qualitatem quae est ut dixi in septem membra. Verum naturalis seu levis infinitas habet species, propterea sufficiat eas solum declarare quae in textu obscurae sunt. Sunt autem duae, illa de aestu et de tempestate. Sed si clarius litera conversa sit, hoc modo interdum leviores et minores ut annuarum tempestatum, hyemisque ac ventorum, aestusque intensio ac remissio, non relinquitur dubitatio, quia per hyemem et aestum intelligit tempora contraria, scilicet hyemem et aestatem per annuas tempestates, generalem quatuor temporum constitutionem intelligit, unde hyemis additio vel diminutio, seu vehementia et mitigatio succedit.

Hinc tertiae dubitationis solutio emergit, scilicet cum coelum sit sempiternum atque rotundum unde initium constitutionum et quando seu ubi sumendum? Innuit igitur Ptolemaeus quod initium annui status principium est mutationis quatuor temporum et qualitatum eius. Ita longioris temporis rariores ingressus et coniunctiones. Velut Saturni coniunctio cum Iove annorum ferme viginti, eorum vero recursus ad initia Arietis septingentorum nonagintaquinque annorum. Quartae partis autem, id est decentorum ferme annorum mutatio illorum ex trigono in trigonum. Tardiorum autem, id est, inerrantium mutationes annorum millibus distinguuntur. Verum Ptolemaeus omnia principaliter sumit ab eclypsibus luminarium et eorum coniunctionibus.

Est etiam illud consideratione dignum, quod quantitas effectuum magnitudine dupliciter mensuratur aut enim magna dici〈t〉ur, aut parva quantitate effectus aut temporis. Atque in effectu quoque duplex est consideratio magnitudinis, vel quia generaliter ad statum perveniat, vel quia celeriter. Veluti pestis tripliciter magna dici potest vel quia diu perseverat ut quae Mediolani fuit anno 1451. toto enim biennio perseveravit aut quoniam maxime sit exitialis quamvis non diu perseveret, ut quae anno 1524. saeviit in eadem urbe aut quae brevi interficit quamvis neque diu perseveret, neque plerosque occidat, sed plurimi evadant. Velut anno praeterito sudor anglicus cum plures evaserint, quam interierint pro saeva peste habitus est, quod quoscunque interimeret intra viginti quatuor horarum spacium interimebat plerosque autem intra sex aut octo.